Dòng vốn FII chưa tương xứng tiềm năng của TTCK Việt Nam

Việc FTSE Russell chính thức nâng hạng Việt Nam lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp (Secondary Emerging Market) và có hiệu lực từ tháng 9/2026 được xem là cột mốc quan trọng của thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam sau hơn một thập kỷ theo đuổi mục tiêu nâng hạng. Tuy nhiên, trái với kỳ vọng của nhiều nhà đầu tư, dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài (Foreign Indirect Investment - FII) vẫn chưa cho thấy dấu hiệu quay trở lại mạnh mẽ.

Thực tế này đặt ra một nghịch lý: TTCK Việt Nam được đánh giá có tiềm năng tăng trưởng lớn, quy mô ngày càng mở rộng và vừa đạt được bước tiến quan trọng về mặt vị thế quốc tế, nhưng dòng vốn ngoại vẫn liên tục rút ròng.

Theo số liệu từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), sau 26 năm phát triển, quy mô thị trường cổ phiếu Việt Nam đã tương đương khoảng 80% GDP. Nếu tính cả thị trường trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp và trái phiếu phát hành riêng lẻ, tổng quy mô thị trường đạt khoảng 110 - 120% GDP.

Thanh khoản bình quân hiện duy trì trên 1 tỷ USD mỗi phiên, tương đương nhiều thị trường lớn trong khu vực như Singapore hay Thái Lan. Số lượng tài khoản nhà đầu tư cũng đã vượt mốc 13 triệu.

Những con số trên cho thấy TTCK Việt Nam không còn là một thị trường nhỏ, mà đã trở thành một trong những thị trường phát triển nhanh nhất khu vực Đông Nam Á.

Tuy nhiên, dòng vốn ngoại lại đang đi theo chiều hướng ngược lại. Dữ liệu cho thấy, dòng vốn FII tính riêng năm 2026 đã rút ròng khỏi chứng khoán Việt Nam gần 74.850 tỷ đồng. Tính ra, khối ngoại đã bán ròng liên tục 3 năm (tính từ năm 2023), tổng giá trị bán lên đến 235.531 tỷ đồng. Áp lực bán liên tục này đã kéo tỷ lệ sở hữu nước ngoài tại nhiều cổ phiếu vốn hóa lớn xuống mức thấp nhất trong nhiều năm.

TS. Trần Thăng Long, Phó Tổng Giám đốc Chứng khoán BIDV (BSC), cho rằng có nhiều nguyên nhân khiến dòng vốn ngoại chưa quay trở lại Việt Nam.

Yếu tố đầu tiên đến từ bối cảnh toàn cầu. Theo ông Long, xu hướng "risk-off" đang diễn ra trên nhiều thị trường tài chính thế giới. Những bất ổn địa chính trị, từ xung đột tại Trung Đông cho đến các chính sách thương mại của Mỹ, khiến nhà đầu tư quốc tế có xu hướng giảm tỷ trọng tài sản rủi ro và tìm đến các kênh đầu tư an toàn hơn. Không chỉ Việt Nam, nhiều thị trường mới nổi và cận biên khác cũng đang chịu áp lực rút vốn trong giai đoạn này.

Nguyên nhân thứ hai là sự dịch chuyển của dòng vốn toàn cầu vào lĩnh vực công nghệ. Trong vài năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và các ngành công nghệ cao đã trở thành tâm điểm thu hút dòng tiền quốc tế. Điều này khiến các thị trường sở hữu những doanh nghiệp công nghệ quy mô lớn như Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc hay một số quốc gia châu Âu được ưu tiên hơn trong phân bổ vốn.

Trong khi đó, cơ cấu doanh nghiệp niêm yết của Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung vào ngân hàng, bất động sản, sản xuất và tiêu dùng, chưa có nhiều doanh nghiệp công nghệ đủ quy mô để thu hút các quỹ đầu tư theo xu hướng mới.

Một nguyên nhân khác đến từ chính quá trình nâng hạng thị trường. Theo thông lệ quốc tế, trước khi một thị trường được nâng hạng, các quỹ đầu tư chuyên về thị trường cận biên thường phải bán bớt cổ phiếu để tái cơ cấu danh mục. Ngược lại, các quỹ đầu tư vào thị trường mới nổi chỉ giải ngân sau khi việc nâng hạng chính thức có hiệu lực.

Điều đó đồng nghĩa với việc dòng vốn mới thường không xuất hiện ngay lập tức mà cần thêm thời gian để các quỹ hoàn tất quá trình phân bổ tài sản.

Ngoài các yếu tố mang tính chu kỳ, thị trường Việt Nam vẫn còn những rào cản nội tại cần được tháo gỡ. Một trong số đó là câu chuyện về tỷ lệ sở hữu nước ngoài (room ngoại). Mặc dù quy định pháp luật cho phép nhiều doanh nghiệp mở room lên tối đa 100%, trên thực tế không ít doanh nghiệp vẫn chủ động giới hạn tỷ lệ sở hữu nước ngoài do lo ngại nguy cơ bị thâu tóm. Điều này phần nào hạn chế khả năng giải ngân của các quỹ đầu tư lớn.

Để dòng vốn ngoại quay trở lại với TTCK Việt Nam

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được đánh giá là bước đi quan trọng nhằm tạo động lực mới cho dòng vốn ngoại. Nghị quyết thẳng thắn nhìn nhận dòng vốn đầu tư gián tiếp vào Việt Nam vẫn còn khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng và quy mô thị trường.

Để khắc phục tình trạng này, Nghị quyết đề ra nhiều giải pháp đồng bộ như phát triển thị trường vốn theo hướng minh bạch, hiện đại và bền vững, giảm sự phụ thuộc vào thị trường tín dụng ngắn hạn; hoàn thiện thể chế cho thị trường chứng khoán và trái phiếu; đẩy nhanh lộ trình nâng hạng thị trường trên cơ sở cải cách thực chất về khả năng tiếp cận thị trường, chất lượng và sự đa dạng nguồn cung hàng hoá, minh bạch thông tin, an toàn hệ thống và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư; đồng thời xây dựng các trung tâm tài chính quốc tế và khu vực.

Đặc biệt, Nghị quyết nhấn mạnh cần tăng nguồn cung hàng hoá cho thị trường vốn thông qua đẩy mạnh cổ phần hoá gắn với niêm yết, thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân huy động vốn và niêm yết trên thị trường, nâng cao quản trị công ty và minh bạch thông tin. Thí điểm có kiểm soát việc phát triển các sàn giao dịch tài sản mã hoá.

Song song với đó, cần phát triển cơ sở nhà đầu tư theo hướng đa dạng hoá loại hình và nhóm các nhà đầu tư, tập trung nâng cao tỷ trọng nhóm nhà đầu tư tổ chức, nhóm nhà đầu tư chuyên nghiệp, quỹ đầu tư, quỹ hưu trí bổ sung, doanh nghiệp bảo hiểm, quỹ đầu tư tư nhân, quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ đầu tư tăng trưởng; khuyến khích dòng vốn nước ngoài dài hạn, ổn định, có trách nhiệm...

Những định hướng này được đưa ra trong bối cảnh TTCK Việt Nam vẫn duy trì sức hút đáng kể đối với các nhà đầu tư quốc tế, bất chấp xu hướng bán ròng kéo dài trong những năm gần đây.

Ông Bùi Hoàng Hải, Phó Chủ tịch UBCKNN, cho biết sau khi FTSE Russell công bố quyết định nâng hạng, cơ quan quản lý đã ghi nhận mức độ quan tâm của các tổ chức đầu tư quốc tế ở mức chưa từng có.

Bên cạnh các quỹ đầu tư thụ động lớn như Vanguard, BlackRock, State Street, UBS hay JP Morgan, nhiều quỹ chủ quyền và quỹ đầu tư quốc gia cũng đã chủ động tìm hiểu cơ hội tại Việt Nam. Điều này cho thấy vấn đề hiện nay không nằm ở sức hút của thị trường mà nằm ở việc chuyển hóa sự quan tâm thành dòng vốn thực tế.

Về phần mình, ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch HĐTV Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC), cho rằng để thu hút nhà đầu tư nước ngoài quay trở lại, ưu tiên hàng đầu là tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý.

Ngoài ra, thị trường cần cải thiện chất lượng hàng hóa thông qua đẩy mạnh cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, gắn IPO với niêm yết và khuyến khích các doanh nghiệp FDI quy mô lớn tham gia thị trường.

Một vấn đề khác cần được giải quyết là cơ chế phòng vệ rủi ro tỷ giá. Theo ông Sơn, nếu không có các công cụ bảo vệ tỷ giá hiệu quả, sẽ rất khó để duy trì dòng vốn đầu tư gián tiếp nước ngoài trong dài hạn.

Ông Vũ Chí Dũng, Trưởng ban Pháp chế - Đối ngoại UBCKNN, cho biết sau nhiều năm làm việc với các tổ chức như FTSE và MSCI, cơ quan quản lý nhận thấy yếu tố quyết định không chỉ là khả năng sinh lời mà còn là niềm tin của nhà đầu tư đối với chất lượng thị trường.

Một thị trường có quy mô lớn, thanh khoản cao nhưng thiếu minh bạch sẽ khó có thể trở thành điểm đến của dòng vốn dài hạn. Ngược lại, khi niềm tin được củng cố thông qua hệ thống pháp lý ổn định, hạ tầng hiện đại và cơ chế công bố thông tin minh bạch, dòng vốn ngoại sẽ có xu hướng gắn bó lâu dài hơn.