Doanh nghiệp lỗ kéo dài, lập ‘2 sổ kế toán’ vào tầm ngắm của cơ quan thuế

Cục Thuế (Bộ Tài chính) vừa có văn bản gửi Hiệp hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam cùng các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán, đề nghị tăng cường phối hợp nhằm phòng ngừa rủi ro, nâng cao mức độ tuân thủ pháp luật về thuế và kế toán của doanh nghiệp.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh ngành thuế đang chuyển mạnh phương thức quản lý từ kiểm tra diện rộng sang hậu kiểm có trọng tâm, trọng điểm, dựa trên phân tích dữ liệu lớn (Big Data), ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và hệ thống quản trị rủi ro.

Thay vì lựa chọn doanh nghiệp để thanh tra, kiểm tra theo phương thức truyền thống, dữ liệu về doanh thu, chi phí, lợi nhuận, hóa đơn điện tử, giao dịch liên kết và tình hình thực hiện nghĩa vụ thuế sẽ được đối chiếu, phân tích nhằm phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường.

Lỗ kéo dài, lãi mỏng và chuyển giá vào diện theo dõi

Theo Cục Thuế, qua rà soát dữ liệu quản lý, cơ quan thuế nhận thấy vẫn còn một bộ phận doanh nghiệp kê khai thua lỗ kéo dài trong nhiều năm, có dấu hiệu chuyển giá, báo lãi mỏng hoặc duy trì tỷ suất lợi nhuận thấp hơn đáng kể so với mặt bằng chung của ngành nghề kinh doanh.

Đây được xác định là những nhóm có rủi ro cao trong việc thực hiện nghĩa vụ thuế và sẽ tiếp tục được theo dõi, phân tích để áp dụng biện pháp quản lý phù hợp.

Việc một doanh nghiệp thua lỗ trong một hoặc một số kỳ kinh doanh chưa đồng nghĩa với vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, tình trạng liên tục mở rộng doanh thu, quy mô tài sản hoặc hoạt động sản xuất, kinh doanh nhưng vẫn báo lỗ kéo dài có thể trở thành dấu hiệu để cơ quan thuế tiến hành đánh giá sâu hơn.

Tương tự, doanh nghiệp có tỷ suất lợi nhuận thấp bất thường so với các đơn vị cùng lĩnh vực, phát sinh giao dịch liên kết lớn, chi phí tăng đột biến, liên tục đề nghị hoàn thuế hoặc có dữ liệu hóa đơn điện tử không tương thích với hoạt động thực tế cũng có thể được xếp vào nhóm cần giám sát.

Để nâng cao hiệu quả quản lý và thúc đẩy sự tuân thủ tự nguyện của người nộp thuế, Cục Thuế đề nghị các công ty kế toán, kiểm toán phát huy vai trò tư vấn chuyên môn, đồng thời nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp trong quá trình cung cấp dịch vụ.

Bên cạnh việc bảo đảm tính trung thực, khách quan của báo cáo tài chính, các đơn vị cung cấp dịch vụ kế toán, kiểm toán được đề nghị chủ động phổ biến chính sách thuế, hướng dẫn khách hàng thực hiện đúng quy định về kê khai, hạch toán và nộp thuế.

Cách tiếp cận này nhằm hạn chế sai phạm ngay từ khâu lập sổ sách, báo cáo tài chính và hồ sơ khai thuế, thay vì chỉ xử lý sau khi cơ quan quản lý phát hiện.

Trước đó, Cục Thuế cũng đã có thư ngỏ gửi các hiệp hội nghề nghiệp trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán, đại lý thuế và các tổ chức cung cấp dịch vụ tư vấn thuế, đề nghị phối hợp tuyên truyền, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của doanh nghiệp.

Làm rõ ranh giới giữa quản trị nội bộ và ‘2 sổ kế toán’

Một trong những nội dung đáng chú ý được cơ quan thuế đề cập là yêu cầu làm rõ ranh giới giữa hoạt động quản trị nội bộ hợp pháp với hành vi lập nhiều hệ thống sổ kế toán hoặc công bố các báo cáo tài chính có số liệu không thống nhất trong cùng một kỳ kế toán.

Trên thực tế, doanh nghiệp có thể xây dựng hệ thống báo cáo quản trị nội bộ để theo dõi doanh thu, chi phí, dòng tiền, hiệu quả của từng bộ phận hoặc phục vụ hoạt động điều hành. Tuy nhiên, báo cáo quản trị không thể được sử dụng để hợp thức hóa việc ghi nhận các số liệu khác nhau về cùng một nghiệp vụ kinh tế hoặc che giấu doanh thu, chi phí và nghĩa vụ thuế.

Việc lập từ hai hệ thống sổ kế toán trở lên nhằm phản ánh các số liệu khác nhau hoặc công bố nhiều báo cáo tài chính không thống nhất trong cùng kỳ có thể tạo ra rủi ro lớn về thuế, kế toán và trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp.

Cục Thuế đề nghị các công ty kế toán, kiểm toán cảnh báo khách hàng về những rủi ro phổ biến liên quan đến ghi nhận doanh thu, hạch toán chi phí, sử dụng hóa đơn, chứng từ và xác định nghĩa vụ thuế.

Trong đó, các khoản chi phí không đủ hồ sơ, chứng từ; doanh thu ghi nhận không đúng thời điểm; hóa đơn không gắn với giao dịch thực tế; chi phí giao dịch liên kết thiếu cơ sở; hoặc số liệu giữa báo cáo tài chính, tờ khai thuế và hóa đơn điện tử không đồng nhất đều có thể trở thành dấu hiệu để hệ thống quản lý rủi ro nhận diện.

Việc tăng cường kiểm soát được triển khai trong bối cảnh thu ngân sách Nhà nước tiếp tục ghi nhận kết quả tích cực.

Theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội 7 tháng đầu năm 2026 của Cục Thống kê, tổng thu ngân sách Nhà nước ước đạt 1,83 triệu tỷ đồng, bằng 72,5% dự toán năm và tăng 16% so với cùng kỳ năm trước.

Song song với kết quả thu ngân sách, ngành thuế đang đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra theo phương pháp quản lý rủi ro. Nguồn lực quản lý sẽ được tập trung vào các doanh nghiệp có dấu hiệu bất thường về doanh thu, chi phí, lợi nhuận, giao dịch liên kết, hoàn thuế hoặc sử dụng hóa đơn điện tử.

Cách quản lý này được kỳ vọng vừa nâng cao hiệu quả chống thất thu ngân sách, vừa hạn chế tình trạng kiểm tra dàn trải và giảm áp lực tuân thủ đối với những doanh nghiệp thực hiện tốt pháp luật.

Đối với nhà đầu tư, việc cơ quan thuế tăng cường đối chiếu dữ liệu và kiểm soát các dấu hiệu bất thường cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng báo cáo tài chính và mức độ minh bạch của doanh nghiệp.

Những doanh nghiệp có hệ thống kế toán chặt chẽ, quản trị tốt và công bố thông tin nhất quán sẽ có lợi thế trong việc duy trì uy tín với cổ đông, đối tác và thị trường vốn. Ngược lại, các khoản lợi nhuận thiếu bền vững, chi phí bất thường hoặc chênh lệch lớn giữa dòng tiền và kết quả kinh doanh có thể trở thành rủi ro không chỉ về thuế mà còn đối với giá trị doanh nghiệp.