Dẫn đầu về đầu tư tác động, Việt Nam vẫn thiếu 24 tỷ USD vốn

Thông tin được đưa ra tại Diễn đàn “Kết nối đầu tư tác động: Nguồn vốn cho tăng trưởng” vừa được tổ chức tại TP.HCM, nơi các nhà đầu tư quốc tế và quỹ đầu tư đánh giá về triển vọng cũng như những rào cản của hệ sinh thái đầu tư tác động tại Việt Nam.

Đầu tư tác động (impact investing) là chiến lược rót vốn vào các doanh nghiệp, tổ chức hoặc quỹ nhằm tạo ra lợi nhuận tài chính đồng thời mang lại tác động tích cực, đo lường được đối với xã hội hoặc môi trường.

Việt Nam là điểm sáng đầu tư tác động

Theo ông Robert Kraybill, Giám đốc Đầu tư của Quỹ Impact Investment Exchange (IIX), tổng tài sản tài chính toàn cầu hiện đạt khoảng 471.000 tỷ USD, trong đó hơn 30.000 tỷ USD đã được phân bổ vào các chiến lược đầu tư môi trường, xã hội và quản trị (ESG). Quy mô thị trường đầu tư tác động toàn cầu hiện đạt khoảng 1.600 tỷ USD, cho thấy tài chính bền vững đang trở thành xu hướng chủ đạo.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang nổi lên như một trong những điểm đến hấp dẫn của dòng vốn này tại khu vực Đông Nam Á.

Giai đoạn 2020–2022, Việt Nam nhận khoảng 2 tỷ USD vốn đầu tư tác động, chiếm 30% tổng vốn của khu vực, vượt Indonesia và Thái Lan (mỗi nước khoảng 1,4 tỷ USD) và Philippines (649 triệu USD). Tính từ năm 2017, tổng vốn đầu tư tác động vào Việt Nam đã vượt 3,2 tỷ USD.

Năng lượng và dịch vụ tài chính là hai lĩnh vực thu hút dòng vốn mạnh nhất. Riêng năm tài chính 2024, Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) đã cam kết 310 triệu USD tài trợ khí hậu tại Việt Nam, mức cao kỷ lục từ trước tới nay.

Quy mô giao dịch trung bình đạt khoảng 33,7 triệu USD, với khoảng hai phần ba thương vụ có giá trị trên 5 triệu USD.

Tuy nhiên, cấu trúc vốn vẫn chưa cân đối khi công cụ nợ chiếm khoảng 68% giao dịch, trong khi vốn chủ sở hữu chỉ chiếm 25–30%. Theo ông Kraybill, khoảng 80% giao dịch của các định chế tài chính phát triển và 41% giao dịch của nhà đầu tư tư nhân vẫn là cho vay, phản ánh mức độ thận trọng của dòng vốn.

Khoảng trống tín dụng lớn của doanh nghiệp

Một động lực quan trọng của đầu tư tác động tại Việt Nam đến từ hệ sinh thái doanh nghiệp tạo tác động xã hội (SIB – Social Impact Business), tập trung vào các mô hình kinh doanh giải quyết những vấn đề xã hội như hỗ trợ đồng bào dân tộc thiểu số, người khuyết tật hoặc nhóm thu nhập thấp.

Theo dữ liệu từ IIX, khoảng 92,8% SIB tại Việt Nam là doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ.

Lĩnh vực dịch vụ chiếm 70% số doanh nghiệp và đóng góp 73% lợi nhuận trước thuế, trong khi nhóm doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông – lâm – ngư nghiệp chiếm tỷ trọng đáng kể nhưng hiệu quả tài chính còn hạn chế.

Dù tạo ra những tác động xã hội rõ rệt, cả SIB và SMEs tại Việt Nam đang đối mặt khoảng trống tín dụng lớn nhất trong ASEAN, với mức thiếu hụt vốn khoảng 24 tỷ USD mỗi năm, tương đương 62% nhu cầu vốn chưa được đáp ứng.

Theo các chuyên gia, những rào cản phổ biến khiến doanh nghiệp khó tiếp cận nguồn vốn bao gồm việc thiếu tài sản thế chấp, lịch sử tín dụng hạn chế, năng lực quản trị chưa đồng đều cũng như thiếu các công cụ tài chính linh hoạt phù hợp với doanh nghiệp giai đoạn đầu.

Ở góc nhìn nhà đầu tư, bà Jessica Nga Trần, Giám đốc quốc gia Clime Capital tại Việt Nam, cho rằng vấn đề không nằm ở việc thiếu vốn mà ở mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp.

Theo bà, quá trình gọi vốn giống như “leo núi”, đòi hỏi doanh nghiệp phải chuẩn bị hồ sơ đủ mạnh với ba yếu tố cốt lõi: minh bạch thông tin, dữ liệu thực tế đã được kiểm chứng và mô hình kinh doanh nhất quán.

Các nhà đầu tư ngày càng ưu tiên những dự án có dữ liệu “on the ground”, tức đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm và chứng minh được khả năng mở rộng. Những kế hoạch tăng trưởng dựa trên giả định thiếu cơ sở thường khó vượt qua vòng thẩm định.

Bà Nga cũng cho rằng nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn gặp khó trong việc chứng minh sự phù hợp giữa nhà sáng lập và vấn đề cần giải quyết (Founder–Problem Fit), xây dựng chiến lược tăng trưởng dài hạn hoặc điều chỉnh các mô hình kinh doanh quốc tế cho phù hợp với điều kiện thị trường trong nước.

Theo đại diện Clime Capital, thị trường hiện tồn tại một khoảng cách đáng kể giữa nhà đầu tư và doanh nghiệp. Trong khi nhà đầu tư chờ đợi các dự án đủ trưởng thành, nhiều doanh nghiệp lại thiếu nguồn lực để đạt tới tiêu chuẩn đó.

Nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh

Áp lực chuyển đổi sang mô hình phát triển bền vững đang ngày càng lớn đối với nền kinh tế Việt Nam.

Cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, cùng với Quy hoạch điện VIII và chiến lược kinh tế tuần hoàn, đang tạo ra nhu cầu đầu tư lớn cho chuyển đổi năng lượng và công nghệ xanh.

Kim ngạch xuất khẩu 475 tỷ USD năm 2025 cũng ngày càng chịu tác động từ các tiêu chuẩn ESG trong thương mại quốc tế. Ngành thủy sản phải đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc từ EU, ngành dệt may chịu áp lực xây dựng chuỗi cung ứng bền vững, trong khi ngành cà phê cần đầu tư công nghệ để đáp ứng các hiệp định thương mại.

Theo các kịch bản khí hậu, năng suất nông nghiệp Việt Nam có thể giảm 9,1% vào năm 2050, khiến nhu cầu đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, số hóa và chuyển đổi xanh trở nên cấp thiết.

Từ kinh nghiệm quốc tế, IIX đề xuất phát triển các cơ chế chia sẻ rủi ro giữa vốn công và vốn tư nhân, xây dựng các công cụ tài chính linh hoạt như tài trợ dựa trên doanh thu, đồng thời tăng cường hỗ trợ kỹ thuật để giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực quản trị và sẵn sàng tiếp nhận vốn.

Theo ông Robert Kraybill, nếu giải quyết được các điểm nghẽn cấu trúc này, Việt Nam không chỉ duy trì vị thế dẫn đầu Đông Nam Á mà còn có thể trở thành trung tâm đầu tư tác động mới của châu Á trong thập kỷ tới.

Trong khi đó, bà Jessica Nga Trần nhận định với nền tảng kinh tế ổn định và thế hệ doanh nhân mới, Việt Nam có tiềm năng trở thành quốc gia tiên phong trong thích ứng biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu Net Zero thông qua chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.