Direct Indexing: Khi đầu tư chỉ số không còn theo khuôn mẫu

Thị trường chứng khoán luôn đưa ra nhiều cách tiếp cận phù hợp với nhu cầu của nhà đầu tư. Có người muốn tự lựa chọn từng cổ phiếu và chủ động quyết định thời điểm mua bán. Mặt khác, cũng có những nhà đầu tư không có thời gian phân tích và tìm hiểu nên lựa chọn mua ETF và sở hữu gián tiếp một rổ cổ phiếu; hoặc có người sẽ lựa chọn ủy thác khoản tiền đầu tư của mình cho một quỹ đầu tư.

Hãy hình dung một nhà đầu tư muốn phân bổ một phần tài sản vào thị trường cổ phiếu. Nếu tự mua cổ phiếu, họ sẽ mất thời gian tự nghiên cứu doanh nghiệp, lựa chọn điểm mua vào/bán ra, xác định tỷ trọng, thực hiện giao dịch và theo dõi danh mục. Đây là hình thức có mức độ chủ động cao nhất.

Thực tế, đầu tư chứng khoán chưa bao giờ là một hành trình dễ dàng. Ngay trong những khoảng thời gian VN-Index liên tục chinh phục đỉnh cao mới trong năm 2025 và 2026, không phải mọi nhà đầu tư đều được hưởng lợi tương ứng, thậm chí nhiều người còn thua lỗ nặng. Điều này xuất phát từ việc dòng tiền tập trung chủ yếu vào một số nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn khiến mức tăng của chỉ số không phản ánh đầy đủ hiệu quả của phần đông danh mục.

Chính vì vậy, một xu hướng hiện đang được lựa chọn là đầu tư thụ động thông qua mua ETF hoặc chứng chỉ quỹ (quỹ cổ phiếu, trái phiếu, quỹ cân bằng). Thay vì lựa chọn từng cổ phiếu đơn lẻ, chứng chỉ quỹ ETF sẽ mô phỏng chỉ số. Danh mục được quỹ quản lý và tái cân bằng theo phương pháp luận đã được xác định.

Tại Việt Nam, thị trường ETF cũng phát triển theo hướng mô phỏng các bộ chỉ số như VN30, VN100 hoặc những chỉ số do các đơn vị quản lý chỉ số xây dựng. Nhà đầu tư vì vậy có thể tiếp cận một rổ cổ phiếu theo phương pháp đầu tư thụ động mà không cần trực tiếp lựa chọn và quản lý từng mã cổ phiếu trong danh mục.

Ở hình thức này, nhà đầu tư “giao” tiền của mình cho công ty quản lý quỹ, nghĩa là quyết định lựa chọn đầu tư cổ phiếu, phân bổ tỷ trọng và quản trị danh mục được giao cho công ty quản lý quỹ. Đây là hình thức phù hợp với những người muốn đầu tư thông qua đội ngũ chuyên nghiệp và không muốn tự theo dõi thị trường hàng ngày.

Giữa hai thái cực của đầu tư chủ động và thụ động, thị trường chứng khoán Việt Nam đang hình thành thêm một cách tiếp cận khác, đó là Direct Indexing.

Kiểm soát rủi ro danh mục tốt hơn với Direct Indexing

Sự khác biệt giữa ETF, chứng chỉ quỹ và Direct Indexing nằm ở quyền kiểm soát danh mục cuối cùng. Với ETF, nhà đầu tư mua một sản phẩm đã được đóng gói, trong đó danh mục được xây dựng và tái cân bằng theo phương pháp luận của chỉ số. Còn với quỹ chủ động, việc lựa chọn cổ phiếu và phân bổ tỷ trọng thuộc về đội ngũ quản lý quỹ.

Đây là lý do Direct Indexing thường được nhắc đến cùng với khái niệm customization (cá nhân hóa). Theo MSCI, nhu cầu cá nhân hóa đang trở thành một xu hướng quan trọng trong quản lý tài sản, đặc biệt ở nhóm khách hàng có tài sản lớn. Báo cáo Wealth Trends 2026 của tổ chức này cho biết khoảng 98% cố vấn tài chính được khảo sát cho biết các danh mục mới dành cho khách hàng HNW đã bao gồm một mức độ tùy biến nhất định.

Danh mục Direct Indexing thường lấy một chỉ số làm nền tảng, sau đó được điều chỉnh theo những nguyên tắc và yêu cầu riêng của nhà đầu tư. Công nghệ và các thuật toán tối ưu hóa có thể đồng thời xử lý nhiều biến số như tỷ trọng mục tiêu, tracking error, giới hạn ngành, các cổ phiếu cần loại trừ…

Như vậy, Direct Indexing không phải công cụ giúp nhà đầu tư "đánh bại thị trường", mà hướng đến giúp kiểm soát danh mục tốt hơn. Giá trị của Direct Indexing nằm ở một lớp bảo vệ giảm sự phụ thuộc của toàn bộ tài sản vào biến động của một vài cổ phiếu riêng lẻ.

Khi thị trường giảm mạnh, danh mục Direct Indexing vẫn không tránh khỏi sự sụt giảm về giá trị. Tuy nhiên, so với việc tập trung vào một vài cổ phiếu riêng lẻ, việc đa dạng hóa danh mục giúp phân tán rủi ro, qua đó hạn chế mức độ tổn thương của toàn bộ danh mục khi một cổ phiếu hoặc một nhóm cổ phiếu giảm sâu.

Trong đầu tư chứng khoán, quản trị rủi ro mới là yếu tố quyết định khả năng tồn tại và tích lũy tài sản trong dài hạn. Quy tắc cơ bản nhất lợi nhuận cao đi cùng rủi ro cao. Do đó, một danh mục được xây dựng với khả năng kiểm soát và phân tán rủi ro tốt có thể không tạo ra những mức lợi nhuận đột biến, nhưng lại giúp nhà đầu tư duy trì sức mạnh tài chính và tiếp tục tham gia thị trường qua nhiều chu kỳ.

Quan điểm này được nhiều nhà đầu tư hàng đầu nhấn mạnh. Warren Buffett từng viết: “Rule No. 1: Never lose money. Rule No. 2: Never forget Rule No. 1.” (Tạm dịch: Quy tắc thứ nhất: Không được để mất tiền. Quy tắc thứ hai: Không được quên Quy tắc thứ nhất). Thông điệp cốt lõi ở đây là bảo toàn vốn phải luôn được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình đầu tư. Bởi một khoản lỗ lớn tạo ra sự bất đối xứng rất rõ: mất 50% giá trị tài sản đòi hỏi mức tăng 100% sau đó mới có thể trở về điểm xuất phát.

Như vậy, với Direct Indexing, nhà đầu tư có thể duy trì sự hiện diện lâu dài trên thị trường, qua đó có thời gian để hưởng lợi từ sức mạnh của lãi kép (compounding). Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, thành công trên thị trường không chỉ nằm ở việc đạt được mức sinh lời cao, mà còn ở khả năng kiên trì ở lại đủ lâu để những khoản lợi nhuận được tái đầu tư và tiếp tục sinh lời, tạo nên sự gia tăng tài sản theo cấp số nhân trong dài hạn.