Chưa ghi nhận doanh nghiệp nào bán được điện dư: Điểm nghẽn từ cơ chế DPPA

Ngày 21/4, Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với Viện Nghiên cứu Ứng dụng Năng lượng thông minh (iSEAR) tổ chức Diễn đàn Hoàn thiện chính sách điện tái tạo & lưu trữ BESS: Nền tảng năng lượng xanh ổn định cho doanh nghiệp.

Theo phản ánh từ nhiều doanh nghiệp tiêu thụ điện lớn tại các khu công nghiệp, điện mặt trời mái nhà - giải pháp phổ biến nhất hiện nay - chỉ đáp ứng khoảng 12–20% nhu cầu điện. Điều này buộc doanh nghiệp phải kết hợp thêm các giải pháp khác như hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) hoặc tham gia cơ chế DPPA để tiến tới mục tiêu sử dụng 100% điện tái tạo.

Tuy nhiên, một thực tế đáng chú ý là dù quy định hiện hành cho phép bán tối đa 20% lượng điện dư lên lưới (và dự thảo có thể nâng lên 50%), nhưng trên thực tế chưa có trường hợp nào thực hiện được. Phần lớn doanh nghiệp buộc phải lắp đặt thiết bị "chống phát ngược" (Zero-Export), đồng nghĩa với việc lượng điện sạch dư thừa bị "bỏ đi".

Hệ quả không chỉ là lãng phí nguồn năng lượng tái tạo, mà còn làm giảm hiệu quả đầu tư của doanh nghiệp, trong khi hệ thống điện quốc gia vẫn đối mặt với nguy cơ thiếu công suất, đặc biệt vào giờ cao điểm mùa khô.

Chia sẻ tại Diễn đàn, bà Phan Thị Thu Thủy, đại diện Cục Điện lực (Bộ Công Thương), thừa nhận cơ chế DPPA là một công cụ quan trọng trong tiến trình chuyển dịch năng lượng, nhưng việc triển khai trên thực tế vẫn gặp nhiều vướng mắc.

Theo bà Thủy, hiện đã có một trường hợp đang trong quá trình hoàn thiện hợp đồng mua bán điện trực tiếp, song con số này cho thấy mức độ triển khai còn rất hạn chế so với nhu cầu thực tế của thị trường.

Đại diện Bộ Công Thương nhấn mạnh, nhu cầu sử dụng điện xanh đang trở thành điều kiện để doanh nghiệp duy trì đơn hàng, tham gia chuỗi cung ứng và thu hút đầu tư. Tuy nhiên, khả năng đáp ứng vẫn phụ thuộc vào nguồn cung và khung pháp lý.

Một trong những nguyên nhân chính nằm ở việc các quy định hướng dẫn thực thi, dù đã được định hướng tại Nghị quyết 253/2025/QH15, vẫn chưa được ban hành đầy đủ, khiến cơ chế DPPA tiếp tục "nằm trên giấy".

Ở góc độ thực thi, bà Phan Thị Thu Thủy cho rằng, vướng mắc không hoàn toàn nằm ở việc thiếu quy định, mà còn xuất phát từ yếu tố lợi ích giữa các bên.

Theo đó, trong mô hình của DPPA, giao dịch chỉ gồm bên phát điện và bên tiêu thụ điện. Tuy nhiên, khi triển khai trong khu công nghiệp, hệ thống lưới điện nội bộ lại thuộc quyền sở hữu của chủ đầu tư hạ tầng. Việc cho phép doanh nghiệp mua điện trực tiếp từ bên ngoài có thể ảnh hưởng đến doanh thu của đơn vị này.

"Đây là vấn đề thực tế cần được nhìn nhận thẳng thắn và cũng là lý do khiến cơ chế chưa thể vận hành như kỳ vọng", bà Thủy nói.

Ngoài ra, nhiều ý kiến từ doanh nghiệp và hiệp hội cho rằng vẫn tồn tại khoảng trống pháp lý đối với các mô hình như ESCO (công ty dịch vụ năng lượng), đặc biệt với doanh nghiệp quy mô nhỏ. Trong nhiều trường hợp, hợp đồng phải "lách luật" để tiếp cận nguồn điện sạch.

Bên cạnh đó, các quy định liên quan đến đấu nối, kiểm định an toàn, giám sát công suất phát ngược… chưa rõ ràng, làm gia tăng rủi ro và chi phí tuân thủ cho nhà đầu tư.

Doanh nghiệp nhỏ bị "đứng ngoài cuộc chơi"

Một bất cập lớn khác là điều kiện tham gia cơ chế DPPA. Hiện nay, doanh nghiệp phải tiêu thụ tối thiểu 200.000 kWh/tháng mới được coi là khách hàng sử dụng điện lớn.

Theo bà Nguyễn Như Thanh Thư, Trưởng bộ phận Năng lượng tái tạo KCN DEEP C Hải Phòng, quy định này đang tạo ra sự phân hóa rõ rệt. Tại DEEP C, chỉ 29/180 doanh nghiệp (khoảng 16%) đủ điều kiện tham gia DPPA, trong khi phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ – chiếm hơn 84% – bị loại khỏi cơ chế.

Bà Thư cho biết, DEEP C đã xây dựng hệ thống microgrid tích hợp điện gió, điện mặt trời và lưu trữ năng lượng, phục vụ hơn 180 doanh nghiệp với mức tiêu thụ khoảng 65 triệu kWh mỗi tháng. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác bị hạn chế do rào cản chính sách.

"Cần xem xét giảm hoặc miễn ngưỡng tiêu thụ điện đối với doanh nghiệp trong khu công nghiệp có lưới điện riêng, hoặc cho phép tính gộp theo quy mô toàn khu để tiếp cận DPPA", bà Thư đề xuất.

Bên cạnh đó, bà cũng kiến nghị đơn giản hóa cơ chế "behind-the-meter", cho phép chia sẻ điện trong nội khu mà không bị ràng buộc bởi quy mô tiêu thụ từng doanh nghiệp.

Ở góc độ doanh nghiệp FDI, nhu cầu điện xanh không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc để tồn tại trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bà Nguyễn Thị Tuyết Nhung, đại diện Công ty TNHH Pegatron Việt Nam, cho biết doanh nghiệp đang sản xuất cho các khách hàng lớn như Apple, Microsoft - những tập đoàn có yêu cầu rất cao về phát thải và năng lượng sạch.

Hiện Pegatron tiêu thụ khoảng 6 triệu kWh mỗi tháng, với chi phí điện khoảng 12 tỷ đồng. Tuy đã đầu tư điện mặt trời mái nhà, nhưng sản lượng chỉ đạt 320.000 kWh/tháng, tương đương khoảng 5% nhu cầu.

"Chúng tôi rất mong muốn sớm được tham gia cơ chế DPPA, nhưng đến nay vẫn chưa thể triển khai do còn nhiều vướng mắc", bà Nhung cho biết, đồng thời đề nghị cơ quan quản lý sớm có hướng dẫn cụ thể để doanh nghiệp tiếp cận cơ chế này.

Trong bối cảnh hệ thống điện vẫn có nguy cơ thiếu công suất vào giờ cao điểm, đặc biệt mùa khô, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) được kỳ vọng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc tăng tính linh hoạt và hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo.

Không chỉ là giải pháp công nghệ, BESS còn giúp doanh nghiệp duy trì nguồn điện ổn định, giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, BESS cần đi cùng với cơ chế thị trường điện linh hoạt, trong đó DPPA là một thành tố then chốt.

Tổng thể, những vướng mắc hiện nay cho thấy sự thiếu đồng bộ giữa hạ tầng kỹ thuật và khung pháp lý. Trong khi nhiều khu công nghiệp đã sẵn sàng về hạ tầng năng lượng xanh, thì chính sách lại chưa theo kịp, khiến tiềm năng bị kìm hãm.

Theo bà Phan Thị Thu Thủy, định hướng sắp tới sẽ tập trung vào việc mở rộng đối tượng tham gia DPPA, làm rõ vai trò các chủ thể trong khu công nghiệp, hoàn thiện cơ chế giá điện theo hướng thị trường và xây dựng công cụ kiểm soát biến động chi phí trong hợp đồng dài hạn.

"Cơ chế DPPA không chỉ là công cụ kỹ thuật của ngành điện, mà là cấu phần quan trọng trong nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế", bà nhấn mạnh.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10% năm 2026, nhu cầu điện sẽ tiếp tục gia tăng mạnh. Việc sớm tháo gỡ các "điểm nghẽn" trong cơ chế DPPA, cho phép khai thác hiệu quả nguồn điện tái tạo, bao gồm cả điện dư từ mái nhà, không chỉ giúp giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia mà còn mở đường cho một hệ sinh thái công nghiệp xanh, bền vững – yếu tố then chốt để thu hút dòng vốn FDI thế hệ mới.