Chiến sự Iran phơi bày 'tử huyệt' kinh tế của ông Trump

Bảy tuần giao tranh không thể buộc Iran chấp nhận toàn bộ yêu sách của chính quyền Trump, nhưng lại làm lộ rõ điểm yếu lớn nhất của ông: sức chịu đựng trước áp lực kinh tế trong nước.

Khi giá nhiên liệu tăng, lạm phát chịu sức ép đi lên và bầu cử giữa kỳ đến gần, Nhà Trắng buộc phải đẩy nhanh con đường ngoại giao để hạn chế tác động ngược trong nước.

Áp lực kinh tế trở thành bài toán chính trị

Cuộc chiến với Iran đang cho thấy một nghịch lý trong cách ông Donald Trump xử lý khủng hoảng: Mỹ có thể áp đảo về quân sự, nhưng lại dễ bị tổn thương khi xung đột bắt đầu phản ánh vào túi tiền của cử tri.

Mỹ và Israel hiệp đồng mở chiến dịch tấn công Iran từ ngày 28/2 với lý do là các mối đe dọa an ninh cận kề, đặc biệt liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran. Ở những ngày đầu, ông Trump ra tín hiệu rằng cuộc chiến sẽ chỉ kéo dài 4-6 tuần.

Tuy nhiên, khi chiến sự kéo dài hơn dự kiến, giá xăng tại Mỹ neo cao, lạm phát gia tăng và tín nhiệm suy giảm, Nhà Trắng buộc phải đẩy nhanh nỗ lực tìm kiếm một thỏa thuận ngoại giao nhằm hạn chế tác động ngược trong nước.

Theo khảo sát Reuters/Ipsos công bố ngày 24/3, tức hơn 3 tuần sau khi cuộc chiến ở Trung Đông nổ ra, mức tín nhiệm của ông Trump đã rơi xuống 36%, thấp nhất kể từ khi trở lại Nhà Trắng. Tỷ lệ ủng hộ cách ông xử lý kinh tế chỉ còn 29%, còn mức ủng hộ về chi phí sinh hoạt chỉ là 25%.

Ngoài ra, khảo sát ghi nhận 61% người Mỹ phản đối cuộc chiến với Iran, tăng 2 điểm phần trăm so với tuần trước đó.

Giá xăng, lạm phát và sức ép bầu cử giữa kỳ

Điểm đáng chú ý là áp lực kinh tế hiện không còn là yếu tố phụ. Tại thời điểm kết quả khảo sát trên được công bố, giá xăng tại Mỹ đã tăng khoảng 1 USD/gallon kể từ khi xung đột bùng phát, lên gần 4 USD/gallon. Đến giữa tháng 4, giá xăng tiếp tục leo lên trung bình 4,11 USD/gallon.

Dù Mỹ không phụ thuộc trực tiếp vào lượng dầu đi qua Hormuz, nhưng việc Iran siết eo biển Hormuz vẫn đủ làm giá năng lượng leo thang, kéo theo lo ngại lạm phát và làm xấu triển vọng tăng trưởng.

Mỹ hiện đang ở vị thế sản xuất dầu thô và khí tự nhiên gần mức kỷ lục lịch sử. Sự phụ thuộc trực tiếp vào dầu mỏ Trung Đông đã giảm xuống mức rất thấp.

Theo ông Jim Wicklund, nhà phân tích dầu mỏ kỳ cựu kiêm giám đốc điều hành tại công ty đầu tư năng lượng từ PPHB, dù Mỹ hiện có mức độ "an ninh năng lượng" cao hơn nhiều so với giai đoạn khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970, nước này vẫn chưa thực sự độc lập, khi lượng dầu nhập khẩu – chủ yếu từ Canada, Mexico và Venezuela – vẫn nhỉnh hơn xuất khẩu.

Ngay cả khi một quốc gia tự cung đủ năng lượng, họ vẫn phải giao dịch theo mức giá thế giới. Khi nguồn cung tại eo biển Hormuz bị gián đoạn, giá dầu chuẩn như Brent và WTI tăng lên, kéo theo việc các nhà sản xuất nội địa bán theo mức giá cao hơn, khiến người tiêu dùng trong nước chịu tác động trực tiếp tương tự các thị trường khác.

Áp lực thoát khỏi cuộc chiến ngày càng lớn hơn khi đảng Cộng hòa phải bảo vệ thế đa số mong manh tại Quốc hội trước kỳ bầu cử giữa kỳ tháng 11. Tehran hiểu rõ điểm yếu này và đã tận dụng quyền kiểm soát Hormuz như một đòn bẩy để kéo chính quyền Trump trở lại bàn đàm phán.

Brett Bruen, cựu cố vấn chính sách đối ngoại dưới thời Tổng thống Barack Obama, gọi đây là "gót chân Asin" của ông Trump trong cuộc chiến này.

Reuters dẫn lời các chuyên gia đã cảnh báo rằng ngay cả khi chiến tranh kết thúc sớm, thiệt hại kinh tế có thể mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để khắc phục.

Từ không kích sang ngoại giao

Bước ngoặt ngày 8/4, khi ông Trump chuyển từ ưu tiên không kích sang thúc đẩy ngoại giao, phản ánh khá rõ sức ép từ thị trường tài chính và từ một bộ phận cử tri MAGA.

Những tác động kinh tế của cuộc chiến hiện đã lan tới nhiều nhóm cử tri quan trọng, trong đó có nông dân Mỹ, do nguồn cung ứng phân bón bị gián đoạn, hay người tiêu dùng phải đối mặt với giá vé máy bay tăng vì nhiên liệu hàng không đắt hơn.

Trong bối cảnh thời hạn của lệnh ngừng bắn hai tuần đang đến gần, vẫn chưa rõ ông Trump sẽ đạt được một thỏa thuận đáp ứng mục tiêu chiến tranh, kéo dài ngừng bắn sau ngày 21/4 hay quay lại chiến dịch ném bom.

Tuy nhiên, chỉ riêng tín hiệu Iran mở lại Hormuz cũng đã đủ kéo giá dầu đi xuống và giúp các thị trường tài chính khởi sắc trở lại, cho thấy yếu tố kinh tế đang chi phối mạnh cách Nhà Trắng tính toán bước đi tiếp theo.

Sau tuyên bố mở cửa lại Hormuz của Tehran, ông Trump nhanh chóng tuyên bố "yết hầu" đã an toàn và ca ngợi một thỏa thuận đang được tiến hành với Iran, mà ông nói sẽ sớm hoàn tất và phần lớn theo các điều kiện của ông. Nhưng các nguồn tin từ Iran nói với Reuters rằng vẫn còn những bất đồng cần được giải quyết.

Bài học từ người tiền nhiệm

Không chỉ Iran, các đồng minh của Mỹ từ châu Âu tới châu Á cũng đang thận trọng. Lãnh đạo nhiều nước bất ngờ trước quyết định của ông Trump lao vào chiến tranh mà không tham vấn đầy đủ, hoặc ít nhất không cho thấy đã tính hết rủi ro kinh tế và an ninh mà đồng minh phải gánh nếu Iran siết Hormuz.

Gregory Poling, chuyên gia tại CSIS, nhận định điều khiến các đồng minh lo ngại nhất là cách chính quyền Mỹ có thể hành động thất thường mà không mấy bận tâm tới hệ quả.

Sau khi Nga tiến hành hoạt động quân sự ở Ukraine năm 2022, Tổng thống Mỹ khi đó là Joe Biden đã thận trọng trong việc áp đặt lệnh trừng phạt lên ngành năng lượng của Nga vì lo ngại làm giảm nguồn cung dầu và đẩy giá xăng dầu ở Mỹ tăng cao.

Ông Trump, với những lời hứa về giá xăng rẻ và lạm phát thấp khi ra tranh cử nhiệm kỳ thứ hai, đã cho thấy ông đã có hành động "sửa sai" trước những cáo buộc rằng các chính sách của ông làm tăng giá cả. Một ví dụ là khi ông giảm thuế quan đối với Trung Quốc năm ngoái sau khi Bắc Kinh trả đũa.

Tựu trung, bài học lớn từ cuộc chiến Iran không chỉ nằm ở sức mạnh quân sự, mà ở chỗ kinh tế vẫn là giới hạn cứng của quyền lực Mỹ dưới thời ông Trump. Khi giá xăng, lạm phát và áp lực bầu cử cùng gia tăng, con đường ngoại giao không còn đơn thuần là lựa chọn chiến thuật, mà trở thành nhu cầu chính trị trong nước.