'Chiến dịch 500 ngày đêm' tìm tên cho những anh hùng chưa trở về

Cuộc chạy đua với thời gian

Hơn 50 năm sau chiến tranh, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn là một nhiệm vụ chưa thể khép lại.

Theo số liệu của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Việt Nam có trên 1,2 triệu cán bộ, chiến sĩ và đồng bào đã anh dũng hy sinh trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc và làm nhiệm vụ quốc tế. Đến nay, trên 1,075 triệu phần mộ, hài cốt liệt sĩ đã được tìm kiếm, quy tập.

Đó là thành quả của nhiều thập kỷ nỗ lực bền bỉ của các lực lượng chức năng, chính quyền địa phương và nhân dân cả nước. Tuy nhiên, phía sau những kết quả ấy vẫn còn những khoảng trống lớn chưa được lấp đầy.

Hiện nay, cả nước vẫn còn hơn 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy. Đặc biệt, gần 300.000 ngôi mộ liệt sĩ đang an táng trong các nghĩa trang nhưng chưa xác định được thông tin cá nhân.

Con số gần 300.000 ngôi mộ vô danh phản ánh một thực tế đau đáu suốt nhiều năm qua. Với nhiều gia đình, chiến tranh đã kết thúc từ lâu nhưng hành trình đi tìm người thân vẫn chưa có hồi kết. Không ít thân nhân liệt sĩ đã bước sang tuổi 70, 80, thậm chí 90 tuổi vẫn mong chờ một ngày có thể biết chính xác nơi người thân của mình yên nghỉ.

Khó khăn lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở việc tìm kiếm hài cốt mà còn ở việc xác định danh tính. Theo đánh giá của Ban Chỉ đạo quốc gia, chiến tranh kéo dài, hồ sơ thất lạc, địa hình thay đổi mạnh bởi quá trình đô thị hóa, nhiều đơn vị giải thể hoặc sáp nhập khiến nguồn thông tin ngày càng khan hiếm. Trong khi đó, những nhân chứng từng trực tiếp tham gia chiến đấu hoặc biết vị trí chôn cất đồng đội đang dần ít đi theo quy luật của thời gian.

Chính vì vậy, nếu như trước đây công tác tìm kiếm chủ yếu dựa vào lời kể của nhân chứng, sơ đồ mộ chí hoặc tài liệu lưu trữ thì hiện nay yếu tố công nghệ đang trở thành chìa khóa quan trọng để giải quyết bài toán còn tồn đọng.

Từ thực tiễn đó, ngày 2/4/2026, tại Thành cổ Quảng Trị, Ban Chỉ đạo quốc gia đã phát động Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ vào năm 2027.

Không chỉ đặt mục tiêu tìm kiếm khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, chiến dịch còn xác định nhiệm vụ trọng tâm là giải quyết vấn đề danh tính cho hàng trăm nghìn phần mộ chưa có tên.

ADN sẽ mở cánh cửa tìm lại tên cho liệt sĩ

Điểm đặc biệt của Chiến dịch 500 ngày đêm nằm ở việc lần đầu tiên công nghệ ADN được triển khai trên quy mô rất lớn, mang tính hệ thống và đồng bộ trên phạm vi toàn quốc.

Theo kế hoạch, khoảng 230.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính sẽ được lấy mẫu phục vụ giám định. Đồng thời, khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ sẽ được phân tích ADN để đối sánh với thân nhân.

Nếu nhìn vào quy mô công việc này, có thể thấy đây là chiến dịch xác định danh tính liệt sĩ lớn nhất từ trước đến nay.

Ngay trong những tháng đầu triển khai, toàn quốc đã thành lập 297 tổ, đội lấy mẫu với 3.615 cán bộ, nhân viên tham gia. Các địa phương đã tổ chức lấy mẫu tại 3.651 ngôi mộ liệt sĩ, trong đó có 2.510 ngôi mộ đủ điều kiện để phục vụ công tác giám định.

Song song với việc lấy mẫu từ các phần mộ, một nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng là xây dựng cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin.

Theo kế hoạch của Bộ Công an, từ tháng 6/2026 đến tháng 7/2027 sẽ triển khai đợt cao điểm thu nhận khoảng 250.000 mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ trên phạm vi toàn quốc. Đây sẽ là nguồn dữ liệu nền tảng để hình thành ngân hàng gen phục vụ đối sánh, xác định danh tính trong tương lai.

Có thể hình dung đây là một "cây cầu dữ liệu" kết nối quá khứ với hiện tại. Mỗi mẫu ADN của thân nhân được thu nhận hôm nay có thể là chìa khóa giúp xác định danh tính cho một phần mộ vô danh sau nhiều thập kỷ.

Để đáp ứng khối lượng công việc khổng lồ này, các cơ quan chức năng cũng đang đầu tư nâng cao năng lực giám định. Bộ Quốc phòng dự kiến nâng tổng công suất giám định ADN lên khoảng 3.200 mẫu mỗi năm thông qua cải tạo các dây chuyền hiện có và đầu tư thêm các hệ thống mới.

Không chỉ ADN, công nghệ số cũng được đưa vào hỗ trợ toàn bộ quá trình triển khai. Hệ thống phần mềm quản lý thông tin mẫu hài cốt liệt sĩ đã được xây dựng, tạo nền tảng số hóa dữ liệu và kết nối thông tin giữa các cơ quan liên quan. Ban Chỉ đạo quốc gia cũng đặt mục tiêu ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nhận diện, phân tích và bóc tách dữ liệu từ hàng triệu hồ sơ, tài liệu lịch sử.

Tri ân bằng hành động

Nếu ADN được xem là giải pháp công nghệ thì cốt lõi của Chiến dịch 500 ngày đêm vẫn là giá trị nhân văn sâu sắc.

Mỗi hài cốt được tìm thấy là thêm một gia đình vơi bớt nỗi đau chờ đợi. Mỗi danh tính được xác định là thêm một người lính được trở về đúng với tên tuổi của mình sau nhiều năm nằm lại nơi chiến trường xưa.

Đó cũng là lý do chiến dịch không chỉ huy động lực lượng quân đội mà còn cần sự tham gia của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Bên cạnh các đội tìm kiếm, quy tập trong nước và tại Lào, Campuchia, hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ đang tham gia rà phá bom mìn tại các địa bàn trọng điểm. Các cơ quan chức năng cũng kêu gọi nhân dân, cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử trong và ngoài nước tiếp tục cung cấp thông tin về liệt sĩ và mộ liệt sĩ.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày đất nước hòa bình, nhưng hành trình tri ân những người đã ngã xuống vẫn đang tiếp diễn. Với sự hỗ trợ của khoa học công nghệ hiện đại, đặc biệt là ADN, cánh cửa tìm lại tên tuổi cho hàng trăm nghìn liệt sĩ đang rộng mở hơn bao giờ hết.

Bởi sau tất cả, mục tiêu lớn nhất của Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là những con số hoàn thành kế hoạch. Đó là đưa những người đã hy sinh trở về với gia đình, với quê hương và với chính tên tuổi của họ – điều thiêng liêng mà nhiều thế hệ người Việt Nam vẫn đang nỗ lực thực hiện.