Cao tốc gần 24.000 tỷ ở Nghệ An: Kiểm toán Nhà nước nói gì?

Trong bức tranh phát triển hạ tầng khu vực Bắc Trung Bộ, tuyến cao tốc Vinh – Thanh Thủy nổi lên như một mắt xích quan trọng, không chỉ kết nối giao thương nội vùng mà còn mở ra hành lang kinh tế hướng sang Lào và khu vực Tiểu vùng sông Mê Kông mở rộng. Tuy nhiên, ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, dự án quy mô gần 24.000 tỷ đồng này đã đặt ra những yêu cầu khắt khe về quản trị chi phí, minh bạch kỹ thuật và kiểm soát rủi ro, những vấn đề cốt lõi của đầu tư công hiện đại.

Những “điểm nghẽn” từ góc nhìn kiểm toán

Theo các ý kiến mới đây của Kiểm toán Nhà nước, gửi tới các cơ quan của Quốc hội và UBND tỉnh Nghệ An, dự án cao tốc Vinh – Thanh Thủy đang bộc lộ một số tồn tại đáng chú ý ngay trong khâu xác lập sơ bộ tổng mức đầu tư và suất vốn đầu tư. Đây là hai trụ cột quyết định hiệu quả tài chính của toàn bộ dự án.

Trước hết, bài toán quy mô thiết kế được đặt ra. Một số đoạn tuyến được thiết kế hoàn chỉnh theo tiêu chuẩn 6 làn xe, bao gồm cả các đoạn đào sâu, đắp cao, trong khi dự báo lưu lượng giao thông cho thấy nhu cầu mở rộng chỉ thực sự cấp thiết vào khoảng sau năm 2050. Điều này đặt ra nghi vấn về nguy cơ “đầu tư trước nhu cầu”, có thể làm gia tăng chi phí đầu tư ban đầu mà chưa tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn trong ngắn và trung hạn.

Bên cạnh đó, hồ sơ kỹ thuật là nền tảng của mọi tính toán chi phí lại chưa đạt được độ đồng bộ cần thiết. Tập bản vẽ còn thiếu sơ bộ bố trí chung của nhiều cầu, khiến việc xác định chiều cao trụ, lựa chọn đơn giá và tính toán chi phí chưa có cơ sở vững chắc. Sự thiếu thống nhất giữa hồ sơ thiết kế và phần tính toán tổng mức đầu tư cũng làm gia tăng rủi ro sai lệch.

Một vấn đề khác mang tính hệ thống là suất vốn đầu tư. Kiểm toán Nhà nước chỉ ra rằng chi phí xây dựng cầu trong dự án đang được tính toán cao hơn so với khung tham chiếu tại Quyết định 409/QĐ-BXD (năm 2025). Đồng thời, việc tham chiếu suất đầu tư từ các dự án khác lại chưa làm rõ tiêu chí so sánh, dẫn đến nguy cơ áp dụng thiếu nhất quán.

Không dừng lại ở đó, các sai lệch kỹ thuật cụ thể cũng được phát hiện: từ sự không trùng khớp giữa bản vẽ và tính toán ở một số cầu (về vị trí, chiều cao trụ), đến việc sử dụng nhiều hệ đơn giá khác nhau nhưng thiếu thuyết minh. Thậm chí, một số chi tiết như hệ số thời gian thi công hầm lại được “nội suy” từ cầu mà chưa có giải thích hợp lý; tỷ trọng chi phí an toàn giao thông thấp hơn quy định; hay những lỗi số học cơ bản trong tính toán chi phí.

Những vấn đề này, dù ở các mức độ khác nhau, đều chỉ ra một thực tế: công tác chuẩn bị đầu tư thì vốn được xem là “giai đoạn quyết định 70% thành bại của dự án” vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy.

Tuyệt đối không để thất thoát, lãng phí ngân sách nhà nước

Trước các khuyến nghị của Kiểm toán Nhà nước, UBND tỉnh Nghệ An đã nhanh chóng có động thái chỉ đạo rà soát toàn diện. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Hoàng Phú Hiền đã yêu cầu Ban Quản lý dự án công trình giao thông Nghệ An phối hợp với đơn vị tư vấn kiểm tra, bổ sung đầy đủ cơ sở thuyết minh cho tổng mức đầu tư và suất vốn đầu tư, đảm bảo tính chính xác và tuân thủ pháp luật.

Đáng chú ý, vai trò của Sở Xây dựng được nhấn mạnh như một “bộ lọc kỹ thuật” độc lập, chịu trách nhiệm chủ trì rà soát và thẩm định toàn diện các nội dung theo ý kiến kiểm toán. Đây là bước đi cần thiết nhằm tăng cường tính khách quan trong đánh giá, đặc biệt trong bối cảnh dự án được áp dụng nhiều cơ chế đặc thù.

Thông điệp xuyên suốt từ phía chính quyền tỉnh là yêu cầu “tuyệt đối không để xảy ra thất thoát, lãng phí ngân sách nhà nước”, đây là một nguyên tắc đang ngày càng được siết chặt trong quản lý đầu tư công, nhất là với các dự án quy mô lớn, sử dụng nguồn vốn ngân sách trung ương.

Cao tốc Vinh – Thanh Thủy được Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 255/2025/QH15, với hàng loạt cơ chế, chính sách đặc biệt: không phải thẩm định nguồn vốn theo quy định thông thường; cho phép chỉ định thầu một số gói; phân cấp mạnh cho chính quyền cấp xã trong công tác giải phóng mặt bằng…

Những cơ chế này được kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian triển khai, giảm bớt thủ tục hành chính và tạo đột phá về tiến độ. Tuy nhiên, từ góc độ quản trị, đây cũng chính là “con dao hai lưỡi”. Khi các “hàng rào kỹ thuật” được nới lỏng, yêu cầu về trách nhiệm giải trình và kiểm soát nội bộ lại càng phải được nâng cao.

Thực tế cho thấy, các dự án áp dụng cơ chế đặc thù thường đối mặt với nguy cơ gia tăng chi phí nếu thiếu hệ thống giám sát hiệu quả. Do đó, việc Kiểm toán Nhà nước vào cuộc ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư có thể xem là một “van an toàn” quan trọng, giúp phát hiện sớm các rủi ro tiềm ẩn.

Với chiều dài khoảng 60 km, quy mô 4 làn xe (định hướng mở rộng 6 làn), tổng mức đầu tư gần 24.000 tỷ đồng và thời gian hoàn thành dự kiến vào năm 2029, cao tốc Vinh – Thanh Thủy không chỉ là một dự án hạ tầng đơn thuần, mà còn là phép thử đối với năng lực quản trị đầu tư công của địa phương.

Trong bối cảnh ngân sách nhà nước còn hạn chế, áp lực tối ưu hóa từng đồng vốn đầu tư ngày càng lớn. Điều này đòi hỏi các dự án không chỉ đảm bảo đúng tiến độ, mà còn phải đạt hiệu quả kinh tế – xã hội cao nhất, thông qua việc lựa chọn quy mô hợp lý, kiểm soát chi phí chặt chẽ và đảm bảo minh bạch trong toàn bộ vòng đời dự án.

Những cảnh báo từ Kiểm toán Nhà nước không chỉ mang ý nghĩa “chỉnh sửa kỹ thuật”, mà còn là lời nhắc về một nguyên tắc căn bản: đầu tư công hiệu quả bắt đầu từ sự chuẩn xác trong từng con số và sự minh bạch trong từng quyết định. Bài toán đặt ra lúc này không chỉ là “làm nhanh”, mà còn là “làm đúng”, đúng từ thiết kế, đúng trong chi phí và đúng với mục tiêu phát triển bền vững.