Cần thay đổi cơ chế lan tỏa để kinh tế số không phải 'càng số càng tốt'

Tăng trưởng GDP cao nhưng không chất lượng

Ấn phẩm “Đánh giá Kinh tế Việt Nam thường niên 2025” với chủ đề “Thúc đẩy phát triển kinh tế số trong kỷ nguyên mới ” do Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) vừa công bố đã đưa ra một phát hiện đáng chú ý.

Tại ấn phẩm thường niên này, các chuyên gia của NEU đánh giá, với tăng trưởng GDP 8,02%, kinh tế Việt Nam năm 2025 đã tăng trưởng mạnh mẽ, thuộc nhóm dẫn đầu thế giới trong bối cảnh kính tế toàn cầu còn nhiều bất ổn.

Với quy mô nền kinh tế đạt khoảng 514 tỷ USD, Việt Nam vươn lên vị trí thứ 33 toàn cầu, trong khi GDP bình quân đầu người đạt khoảng 5.026 USD, tiếp tục thu hẹp khoảng cách với một số quốc gia trong khu vực. Động lực tăng trưởng được củng cố qua các quý, với xu hưởng tăng dần, phản ảnh sự phục hồi đồng đều của các khu vực kinh tế, đặc biệt là công nghiệp - xây dựng và dịch vụ.

“Kinh tế số là 'đầu tàu' của đổi mới công nghệ và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, mục tiêu quan trọng của nghiên cứu không chỉ là xác định kinh tế số chiếm bao nhiêu phần trăm GDP, mà là nhìn thấy được sự liên kết, lan tỏa giữa các ngành kinh tế số lõi với những ngành khác, từ đó tạo ra động lực mới cho tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Hy vọng thời gian tới chúng ta thấy rõ vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo thông qua kinh tế số”

Phân tích sâu hơn về chất lượng tăng trưởng GDP năm 2025, GS.TS Tô Trung Thành, đồng chủ biên ấn phẩm, cho rằng mặc dù tăng trưởng cao, chất lượng tăng trưởng vẫn bộc lộ những hạn chế màng tỉnh cấu trúc.

Theo đó, mô hình tăng trường tiếp tục phụ thuộc lớn vào tín dụng ngân hàng, với tăng trưởng tín dụng năm 2025 lên tới 19,01%, cao nhất trong nhiều năm, tỷ trọng của kênh tín dụng chiếm trên 50% tổng vốn huy động của toàn nền kinh tế.

“Sự phụ thuộc này phản ánh sự thiếu phát triển của thị trường vốn, đồng thời làm gia tăng rủi ro hệ thống tài chính. Các rủi ro chính bao gồm mất cân đối kỳ hạn giữa huy động và cho vay, gia tăng nợ xấu tiềm ẩn và áp lực lạm phát, tỷ giá cũng như giá tài sản. Điều này cho thấy mô hình tăng trưởng hiện tại vẫn dựa nhiều vào mở rộng quy mô vốn hơn là nâng cao hiệu quả", chuyên gia phân tích.

Trong khi đó, động lực tăng trưởng theo chiều sâu yếu. Mặc dù, năng suất lao động tiếp tục được cải thiện và duy trì tốc độ tăng tương đối cao, với mức tăng bình quân 4,1%/năm giai đoạn 2022 - 2025 - cao hơn nhiều quốc gia trong khu vực, nhưng, mức năng suất tuyệt đối vẫn thấp và còn có khoảng cách đáng kể so với các nền kinh tế như Singapore, Malaysia hay Thái Lan.

Đáng chú ý, tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) năm 2025 sụt giảm, đóng góp của TFP chuyển sang mức âm, phản ánh sự suy giảm vai trò của các yếu tố chiều sâu như công nghệ, quản trị và hiệu quả phân bổ nguồn lực.

“Tăng trưởng kinh tế tiếp tục dựa chủ yếu vào tích lũy vốn, đặc biệt là vốn ngoài công nghệ thông tin và truyền thông (ICT), trong khi đóng góp của vốn ICT và chất lượng lao động còn hạn chế. Điều này cho thấy quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng sang chiều sâu chưa đạt được tiến triển rõ rệt, và vai trò của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo vẫn chưa thực sự trở thành động lực chín", GS-TS. Tô Trung Thành nhấn mạnh.

Đồng tình với nhận định này, PGS-TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam cũng cho rằng tăng trưởng kinh tế chưa thực sự chất lượng. Ông dẫn chứng cơ cấu chuyển dịch kinh tế vẫn rất chậm: Trong 5 năm (2020 - 2025) đóng góp dịch vụ chỉ tăng thêm 1%, dài hơn giai đoạn 15 năm (2010- 2025) dịch vụ cùng chỉ tăng thêm 2%.

Đặc biệt, với đóng góp của TFP năm 2025 chuyển sang mức âm theo phát hiện của các chuyên gia NEU, PGS-TS. Bùi Quang Tuấn nhấn mạnh: "đây là điều đáng báo động".

Kinh tế số - Không phải "càng số càng tốt"

Dẫn số liệu của Cục Thống kê, ấn phẩm “Đánh giá Kinh tế Việt Nam thường niên 2025” cho biết, quy mô kinh tế số của Việt Nam đã có sự gia tăng đáng kể trong gia đoạn 2020 - 2025 với tỷ trọng trong GDP tăng từ 12,66 lên khoảng 14,02%, tương đương quy mô hơn 70 tỷ USD.

Tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng của kinh tế số duy trì ở mức cao, bình quân khoảng 9,8%/năm theo giá so sánh. Theo ngành kinh tế, các ngành kinh tế số lõi đóng góp 8,42% vào GDP (tương đương 43,3 tỷ USD), chiếm hơn 60% trong tổng giá trị kinh tế số năm 2025 của Việt Nam; các ngành số hóa chiếm 5,6% GDP (tương đương 28,8 tỷ USD), chiếm gần 40% trong tổng giá trị kinh tế số năm 2025 của Việt Nam.

Phân tích về đóng góp 60% của kinh tế số lõi (bao gồm ngành sản xuất sản phẩm ICT và ngành dịch vụ ICT), chuyên gia NEU chỉ ra rằng điều này cho thấy mô hình phát triển kinh tế số của Việt Nam chủ yếu dựa trên sự mở rộng của các ngành trực tiếp tạo ra sản phẩm và dịch vụ công nghệ số, trong khi quá trình số hóa lan tỏa sang các ngành kinh tế truyền thống vẫn diễn ra chậm và chưa đồng đều.

Theo GS-TS. Tô Trung Thành, không phải “càng số càng tốt”, bởi kinh tế số chỉ phát huy khi có năng lực hấp thụ tốt. Thực tế cho thấy doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp FDI hiệu quả khá rõ trong khi doanh nghiệp nhỏ khó hấp thu công nghệ. Do đó chính sách phát triển kinh tế số cần chuyển từ “số hóa” sang “tái cấu trúc nền kinh tế”.

Tại Hội thảo “Kinh tế Việt Nam năm 2025 và triển vọng năm 2026” cùng với sự kiện công bố ấn phẩm, PGS-TS. Bùi Huy Nhượng, Giám đốc NEU cho rằng, kinh tế Việt Nam đang ở một ngưỡng chuyển đổi quan trọng, khi các động lực tăng trưởng cũ dần suy yếu, trong khi các động lực mới chưa phát huy đầy đủ vai trò. Vì thế, phát triển kinh tế số trong kỷ nguyên mới không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ hay mở rộng quy mô các ngành số, mà thực chất là vấn đề tái cấu trúc mô hình tăng trưởng.

“Kinh tế số phải được nhìn nhận như hạ tầng của toàn bộ nền kinh tế, nơi mọi ngành, mọi doanh nghiệp được tái định hình thông qua công nghệ…”- PGS-TS. Bùi Huy Nhượng nhấn mạnh.

Đồng tình với nhận định này, GS-TS. Trần Thọ Đạt (NEU) cho rằng không nên coi kinh tế số là một khu vực kinh tế mà nó chính là hạ tầng của nền kinh tế. Ông đề nghị cần đảo ngược tỷ lệ 60 % kinh tế số lõi, 40% kinh tế số lan tỏa hiện nay để kinh tế số thực sự đem lại hiệu quả cho nền kinh tế.

“Dư địa của động lực tăng trưởng đang hạn hẹp, nên chuyển từ tích lũy nguồn lực sang tối ưu hóa nguồn lực, cần có sự phối hợp hợp lý hơn…”, chuyên gia đề nghị.