[Café Cuối tuần] Vụ '130 tấn thịt lợn nhiễm bệnh trong kho hàng công ty đồ hộp' từ góc nhìn văn hóa doanh nghiệp

Trong bối cảnh khung pháp lý ngày càng đầy đủ nhưng các vi phạm trong sản xuất - kinh doanh vẫn lặp lại, vấn đề đặt ra không chỉ là siết luật hay tăng kiểm tra. Điều đáng suy ngẫm hơn là cách doanh nghiệp ra quyết định trong những tình huống không có giám sát và không có áp lực dư luận. Chính những lựa chọn "khi không ai biết" mới là phép thử thật sự của văn hoá doanh nghiệp và nền tảng của niềm tin thị trường.

Văn hoá doanh nghiệp bộc lộ rõ nhất trong những "vùng xám"

Thực tế, vụ việc của Halong Canfoco không phải là hiện tượng cá biệt. Trước đó, thị trường từng chứng kiến nhiều trường hợp doanh nghiệp thực phẩm bị xử phạt vì sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc, vi phạm điều kiện vệ sinh an toàn thực phẩm, hoặc ghi nhãn sai lệch thông tin. Cách đây không lâu, người tiêu dùng cũng hốt hoảng trước thông tin một doanh nghiệp thực phẩm đã bơm tinh chất tạo vân để hô biến thịt trâu nhập khẩu đông lạnh giá rẻ thành thịt bò giả WAGYU hạng sang để bán ra thị trường. 

Điểm chung của các vụ việc này không nằm ở quy mô doanh nghiệp, cũng không nằm ở mức độ tinh vi của hành vi. Điểm chung nằm ở một tư duy quản trị quen thuộc: miễn là chưa bị phát hiện, rủi ro vẫn nằm trong tầm kiểm soát. Đó là lúc vi phạm không còn là tai nạn, mà trở thành kết quả tất yếu của một hệ giá trị ngầm.

Hiếm có doanh nghiệp nào hoạt động trong ngành thực phẩm mà không nắm được quy chuẩn vệ sinh, không hiểu hậu quả pháp lý hay không ý thức được rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng. Vấn đề thường nảy sinh ở một điểm: doanh nghiệp biết đâu là ranh giới, nhưng vẫn lựa chọn bước qua, với giả định "không ai biết" và "rủi ro có thể kiểm soát được". Chính giả định đó, chứ không hẳn áp lực doanh thu hay cạnh tranh, mới là điểm khởi đầu của vấn đề.

Một mẻ nguyên liệu chưa đạt chuẩn nhưng "vẫn dùng được". Một quy trình bị nới lỏng để kịp tiến độ giao hàng. Một quyết định được gọi là "cứ làm đi đã, rồi sẽ điều chỉnh sau". Ở khoảnh khắc đó, câu hỏi đặt ra không hẳn là đúng hay sai theo luật. Câu hỏi thực sự là: Nếu không ai biết chuyện này, doanh nghiệp có sẵn sàng chấp nhận làm không? Khi câu trả lời là "có", rủi ro đạo đức đã hình thành, dù vi phạm chưa xảy ra ngay lập tức, hoặc chưa bị phát hiện.

Những lựa chọn như vậy thường xuất hiện trong vùng xám của quản trị, nơi ranh giới đúng - sai chưa đủ rõ ràng và quyết liệt để tạo ra cảm giác nguy hiểm tức thì. Và cũng chính trong vùng xám đó, văn hoá doanh nghiệp bộc lộ rõ nhất.

Làm điều đúng, ngay cả khi không ai nhìn

Vụ việc phát hiện hơn 130 tấn thịt nhiễm bệnh, khoảng 2 tấn đã được đưa vào chế biến, đã thổi bùng sự phẫn nộ của người tiêu dùng. Cảm xúc đó là tất yếu, nhưng nếu đặt cảm xúc sang một bên, câu hỏi đáng giá hơn không phải là "thịt bệnh nguy hiểm đến mức nào", mà là "bằng cách nào một khối lượng lớn như vậy có thể tồn tại, lưu kho và tiến sát chuỗi chế biến mà không bị chặn từ sớm". Thịt bệnh không tự xuất hiện trong kho đông lạnh. Nó phải đi qua nguồn cung, giấy tờ kiểm dịch, các khâu kiểm tra và lưu kho trung gian. Khi toàn bộ chuỗi đó không phát hiện hoặc không kích hoạt cảnh báo kịp thời, đây không còn là sự cố, mà là tín hiệu của một hệ thống đang có vấn đề.

Khung pháp lý về an toàn thực phẩm tại Việt Nam, từ Luật An toàn thực phẩm đến các nghị định hướng dẫn, về mặt nguyên tắc đều không thiếu. Doanh nghiệp sản xuất – kinh doanh thực phẩm phải chịu trách nhiệm từ nguyên liệu đầu vào, quy trình chế biến, bảo quản, đến truy xuất nguồn gốc và thông tin tới người tiêu dùng. Nhưng pháp luật, suy cho cùng, chỉ đặt ra ngưỡng tối thiểu của sự tuân thủ. Nó quy định điều gì không được phép làm, chứ không thể bao quát mọi tình huống nên hay không nên làm trong thực tế vận hành của doanh nghiệp.

Khoảng trống giữa "chưa vi phạm" và "đã vi phạm" chính là nơi văn hoá doanh nghiệp lên tiếng. Nếu chỉ dựa vào hệ thống kiểm tra, chế tài và thanh tra, doanh nghiệp sẽ luôn ở thế phản ứng. Còn nếu dựa vào giá trị nội tại, tổ chức sẽ tự biết điểm dừng ngay cả khi không có ai quan sát.

Rất nhiều doanh nghiệp sở hữu bộ giá trị cốt lõi nghe hoàn toàn đúng: Chất lượng, Trách nhiệm, Minh bạch, Vì sức khỏe cộng đồng. Nhưng giá trị cốt lõi không được kiểm chứng bằng ngôn từ, mà bằng những quyết định trong vùng xám, nơi không có chỉ dẫn sẵn và cũng không có ai giám sát.

Một tổ chức thực sự có giá trị đạo đức vững vàng sẽ dừng lại ngay cả khi không ai buộc họ phải dừng. Họ chấp nhận thiệt hại ngắn hạn thay vì chọn giải pháp dễ dàng nhưng có hại cho người tiêu dùng. Và quan trọng nhất, họ coi việc "không ai biết" không phải là điều kiện an toàn, mà là phép thử nghiêm khắc nhất cho chính mình.

Ngược lại, nếu văn hoá ngầm của tổ chức là "miễn là không bị phát hiện", thì mọi hệ thống kiểm soát chỉ còn mang tính hình thức. Sai phạm, khi đó, không phải tai nạn, mà là kết quả tất yếu.

Từ câu chuyện doanh nghiệp đến bài toán phát triển

Ở cấp độ rộng hơn, những vụ việc như Halong Canfoco đặt ra một câu hỏi lớn hơn cho các doanh nghiệp Việt: Chúng ta đang xây dựng năng lực cạnh tranh dựa trên điều gì? 

Nếu lợi thế cạnh tranh đến từ việc chấp nhận "linh hoạt" với chuẩn mực, thì cái giá phải trả sớm hay muộn cũng sẽ vượt xa lợi ích ngắn hạn. Ngược lại, nếu cạnh tranh bằng chất lượng sản phẩm, bằng văn hóa doanh nghiệp, đạo đức kinh doanh, dựa trên sự tự giác tuân thủ và chuẩn mực cao hơn luật định, doanh nghiệp không chỉ bảo vệ mình, mà còn góp phần nâng chuẩn cho toàn thị trường.

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, những "vùng xám" về đạo đức kinh doanh sẽ ngày càng bị soi chiếu gắt gao hơn, không chỉ bởi cơ quan quản lý trong nước, mà bởi đối tác, người tiêu dùng và thị trường quốc tế.

Sau cùng, có lẽ phép thử lớn nhất của văn hoá doanh nghiệp không chỉ diễn ra ở những thời điểm bị kiểm tra, có sự cố hay khủng hoảng. Nó nằm ở những khoảnh khắc rất đời thường – khi một quyết định được đưa ra, trong niềm tin rằng sẽ không ai biết và không ai nhìn thấy. Cách doanh nghiệp hành xử trong những khoảnh khắc đó sẽ quyết định liệu sai phạm, nếu xảy ra, là một tai nạn đáng tiếc, hay là kết quả đã được gieo mầm từ rất lâu trước đó.

Và trong câu chuyện này, luật pháp có thể xử lý hậu quả. Nhưng chỉ văn hoá tổ chức mới có thể ngăn ngừa nguyên nhân.