[Café Cuối tuần] Nội lực cho một Việt Nam tự cường

Từ ngày 2/9/1945, khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, đến nay đã 81 năm. Nhưng giành được độc lập năm 1945 chưa đồng nghĩa đất nước có ngay hòa bình và thống nhất. Dân tộc Việt Nam còn phải trải qua 30 năm chiến tranh, đến năm 1975 mới thống nhất trọn vẹn hai miền Nam - Bắc. Sau chiến tranh, đất nước bắt đầu từ một nền kinh tế nghèo, cơ sở vật chất thiếu thốn, hậu quả, bộc lộ nhiều hạn chế, trong khi bên ngoài Việt Nam vẫn chịu bao vây, cấm vận.

Công cuộc Đổi mới được khởi xướng năm 1986 đã làm thay đổi cách nghĩ, cách làm và tư duy quản lý nền kinh tế. Việt Nam mở cửa làm ăn với các nước trong khu vực và trên thế giới trên cơ sở cùng có lợi; từng bước đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế và chủ động thu hút đầu tư nước ngoài.

Hoa Kỳ dỡ bỏ cấm vận thương mại đối với Việt Nam năm 1994 và hai nước bình thường hóa quan hệ ngoại giao năm 1995. Cánh cửa hội nhập từ đó ngày càng rộng hơn. Bốn mươi năm nhìn lại là khoảng thời gian đủ dài để kiểm nghiệm một lựa chọn. Quy mô GDP năm 2025 đạt khoảng 514 tỷ USD, GDP bình quân đầu người khoảng 5.026 USD.

Từ một đất nước thu nhập thấp, Việt Nam đã tiến một chặng dài trong nhóm các nền kinh tế thu nhập trung bình. Đằng sau sự thay đổi ấy là sức lao động của hơn 100 triệu người Việt Nam, sự phát triển của các thành phần kinh tế và vai trò lớn của nguồn lực từ bên ngoài.

Thành công của FDI và câu hỏi sau hàng chục năm mở cửa

Đến tháng 5/2026, Việt Nam có hơn 46.500 dự án FDI còn hiệu lực, tổng vốn đăng ký hơn 543 tỷ USD, vốn thực hiện lũy kế khoảng 357,6 tỷ USD. Khu vực này đóng góp trên 20% GDP, khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu và tạo việc làm cho hàng triệu lao động.

Nhưng giá trị của FDI không chỉ nằm ở số vốn giải ngân. Các doanh nghiệp nước ngoài đưa vào Việt Nam nhà máy, máy móc, công nghệ, phương thức quản lý và những tiêu chuẩn sản xuất mới.

Một lực lượng kỹ sư, cán bộ quản lý trưởng thành trong môi trường doanh nghiệp đa quốc gia; cùng với các nhà máy lớn là hệ thống doanh nghiệp phụ trợ, logistics, xây dựng, thương mại và dịch vụ. Vì vậy, tiếp tục thu hút FDI không mâu thuẫn với yêu cầu tự chủ của nền kinh tế.

Ngay những nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ hay Trung Quốc vẫn cạnh tranh để thu hút đầu tư nước ngoài, bởi vốn đầu tư đi cùng việc làm, công nghệ, thị trường và những mối liên kết mới.

Vấn đề đối với Việt Nam sau gần 40 năm mở cửa không còn nằm ở câu hỏi có cần FDI hay không, mà phải đi xa hơn: FDI đã và sẽ để lại những gì cho nền kinh tế Việt Nam? Khi khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu thuộc về khu vực FDI, đó vừa là thành quả lớn của hội nhập, vừa là con số cần suy nghĩ. Doanh nghiệp Việt Nam đã chen chân được đến đâu trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn nước ngoài? Bao nhiêu linh kiện, thiết bị, công nghệ do doanh nghiệp trong nước sản xuất? Sau 10 năm hay 20 năm một tập đoàn sản xuất tại Việt Nam, đội ngũ kỹ sư Việt Nam đã làm chủ được những khâu nào trước đây phải phụ thuộc chuyên gia nước ngoài? Và phần giá trị giữ lại trong nền kinh tế Việt Nam là bao nhiêu? Đặt những câu hỏi đó không phải để phủ nhận khu vực FDI.

Một nhà máy nước ngoài sản xuất ở Việt Nam, sử dụng lao động Việt Nam và xuất khẩu hàng tỷ USD là kết quả tốt. Nhưng sẽ tốt hơn nếu xung quanh nhà máy ấy hình thành hàng chục, hàng trăm nhà cung cấp Việt Nam; nếu doanh nghiệp trong nước từ cung cấp bao bì, vận tải tiến lên sản xuất linh kiện, thiết bị rồi tham gia nghiên cứu, thiết kế. Khi ấy đồng vốn bên ngoài còn để lại một năng lực sản xuất mới cho nền kinh tế. Độc lập, tự chủ trong một nền kinh tế hiện đại không thể được hiểu là tự sản xuất tất cả.

Nhưng một đất nước khó có thể thực sự mạnh nếu những khâu quan trọng phụ thuộc quá lớn vào bên ngoài, doanh nghiệp của mình quá yếu hoặc sau nhiều thập niên hội nhập vẫn chủ yếu làm những công đoạn có giá trị gia tăng thấp.

Thế giới càng biến động, yêu cầu này càng rõ. Xung đột địa chính trị, cạnh tranh thương mại và công nghệ, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu cùng những tiêu chuẩn mới về carbon, truy xuất nguồn gốc, dữ liệu... có thể tác động rất nhanh đến một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam.

Kiều hối lớn, nhưng "chất xám" còn lớn hơn

Cùng với FDI, một dòng vốn khác chảy đều đặn vào Việt Nam trong nhiều thập niên là kiều hối. Nghị quyết 36-NQ/TW ngày 26/3/2004 của Bộ Chính trị là một dấu mốc quan trọng trong chính sách đối với người Việt Nam ở nước ngoài.

Hiện cộng đồng này có khoảng 6,5 triệu người tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ. Lượng kiều hối gửi về Việt Nam trong nhiều năm qua là rất lớn, bổ sung ngoại tệ và trở thành vốn cho tiêu dùng, kinh doanh, đầu tư. Nhưng nếu chỉ nhìn 6,5 triệu người Việt Nam ở nước ngoài qua con số kiều hối thì rất phí. Trong cộng đồng ấy có nhiều doanh nhân, kỹ sư, bác sĩ, nhà khoa học, chuyên gia tài chính, công nghệ đang làm việc tại những quốc gia phát triển. Nhiều người có vốn, có quan hệ với các tập đoàn lớn, hiểu luật pháp và cách vận hành của thị trường sở tại.

Nguồn lực đó không thể chỉ tính bằng số USD chuyển về Việt Nam mỗi năm. Một doanh nhân Việt kiều có thể mang tiền về mở nhà máy, nhưng cũng có thể đưa một tập đoàn quốc tế đến Việt Nam với dự án lớn gấp nhiều lần số vốn của mình; có thể mở đường cho hàng hóa Việt Nam vào hệ thống phân phối ở Bắc Mỹ.

Một kỹ sư hay nhà khoa học không nhất thiết phải bỏ công việc ở nước ngoài để trở về lâu dài, nhưng vẫn có thể chuyển giao kinh nghiệm, đào tạo kỹ sư, kết nối nghiên cứu hoặc đưa công nghệ mới về nước. Nghị quyết 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị về công tác người Việt Nam ở nước ngoài tiếp tục nhấn mạnh việc thu hút nguồn lực kiều bào, nhất là nhân lực chất lượng cao, chuyên gia, trí thức, doanh nhân trong các ngành mới nổi và công nghệ cao.

Muốn đưa vốn và "chất xám" của kiều bào về Việt Nam, chính sách phải đi từ chủ trương tới những vấn đề rất cụ thể. Một doanh nhân đầu tư hàng triệu USD về quê hương vẫn phải tính lợi nhuận và rủi ro; một chuyên gia giỏi sẽ quan tâm đến môi trường làm việc, cách sử dụng con người và khả năng thực hiện ý tưởng.

Tình cảm với quê hương là động lực lớn, nhưng không thể thay thế một môi trường đầu tư và làm việc tốt. Ngoại lực mạnh đến đâu cũng phải trở thành nội lực Thời gian qua, một loạt nghị quyết quan trọng đã được ban hành, từ Nghị quyết 57 về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế; Nghị quyết 66 về xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, đến Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 8/6/2026 về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài trong giai đoạn mới. Đặt những nghị quyết này cạnh nhau có thể thấy yêu cầu phát triển đã khác trước.

Việt Nam vẫn cần vốn bên ngoài, thậm chí cần những dòng vốn lớn hơn, công nghệ cao hơn, nhưng thu hút được bao nhiêu vốn không còn là thước đo duy nhất. Nghị quyết 10 đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp FDI lớn có liên kết với doanh nghiệp trong nước; tỷ lệ nội địa hóa bình quân trên 40%; giá trị gia tăng trong nước đạt 30-35%.

Những mục tiêu này đi thẳng vào một vấn đề đã tồn tại nhiều năm, khu vực FDI phát triển rất nhanh nhưng mối liên kết và sức lan tỏa sang doanh nghiệp trong nước chưa tương xứng. Đây cũng là điểm gặp nhau giữa Nghị quyết 10 và Nghị quyết 68. Một bên tiếp tục đưa những tập đoàn, nguồn vốn và công nghệ tốt hơn vào Việt Nam; một bên tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam lớn lên.

Hai việc không thể tách rời. Nếu FDI tiếp tục lớn lên mà doanh nghiệp Việt Nam không lớn lên cùng, thành công của thu hút đầu tư vẫn chưa trọn vẹn. Một tập đoàn công nghệ hàng đầu đặt nhà máy tại Việt Nam là một thành công. Nhưng sau 10 năm, 20 năm điều đáng quan tâm không chỉ là nhà máy ấy xuất khẩu bao nhiêu tỷ USD, mà còn là có bao nhiêu doanh nghiệp Việt Nam trở thành nhà cung cấp, bao nhiêu kỹ sư Việt Nam làm chủ công nghệ và bao nhiêu phần giá trị của sản phẩm được tạo ra tại Việt Nam.

Nghị quyết 57 bổ sung một phần của bài toán: năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Muốn nhận công nghệ từ người khác, trước hết phải có khả năng tiếp nhận. Muốn doanh nghiệp Việt Nam bước lên những công đoạn giá trị cao hơn thì phải có kỹ sư, nhà khoa học, vốn nghiên cứu và những doanh nghiệp dám đầu tư dài hạn.

Nghị quyết 59 mở rộng không gian hội nhập, Nghị quyết 66 đặt vấn đề về chất lượng thể chế và pháp luật. Một nhà đầu tư bỏ vốn cho 10 năm, 20 năm phải nhìn thấy tương đối rõ môi trường mình sẽ hoạt động. Chính sách về thuế, phí, đất đai, đầu tư và sản xuất kinh doanh cần ổn định, minh bạch và có thể dự báo; những quy định không còn phù hợp, làm tăng chi phí hoặc cản trở đầu tư cần được thay đổi.

Nhìn rộng ra, Việt Nam đang có 3 nguồn lực lớn: hơn 100 triệu người dân và cộng đồng doanh nghiệp trong nước; hàng chục nghìn doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; cùng 6,5 triệu người Việt Nam đang sống, làm việc và kinh doanh trên thế giới.

Vấn đề không phải chỉ là cộng những nguồn lực đó lại, mà là chúng có kết nối được với nhau hay không. FDI mạnh nhưng doanh nghiệp phụ trợ Việt Nam không lớn lên thì mối liên kết vẫn yếu. Kiều hối lớn nhưng nguồn lực công nghệ, quản trị, thị trường của kiều bào chưa kết nối được với trong nước thì mới khai thác một phần tiềm năng.

Có nhiều chuyên gia Việt Nam giỏi ở nước ngoài nhưng trong nước chưa có môi trường để họ tham gia thì "chất xám" ấy vẫn nằm ngoài nền kinh tế. Việt Nam đã chứng minh được khả năng thu hút nguồn lực từ thế giới. Việc khó hơn bây giờ là hấp thụ được những nguồn lực đó và biến chúng thành năng lực của mình. Ngoại lực vẫn cần, nhưng sức mạnh của một quốc gia phải nhìn vào việc những nguồn lực ấy đã làm cho chính mình mạnh lên bao nhiêu.

Từ ngày 2/9/1945 đến nay đã 81 năm. Thế hệ cha ông đã phải trả một cái giá rất lớn để người Việt Nam có quyền quyết định vận mệnh của đất nước mình. Ngày nay, để thực hiện quyền ấy, Việt Nam cần một nền kinh tế đủ mạnh, doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh, khoa học - công nghệ đủ khả năng tiếp nhận và làm chủ, cùng nguồn nhân lực có thể đứng trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.

Việt Nam vẫn phải mở cửa, thậm chí hội nhập sâu rộng hơn; vẫn phải thu hút FDI, đón vốn, công nghệ, nhà đầu tư và những con người giỏi. Nhưng sau mỗi bước mở cửa, năng lực của doanh nghiệp Việt Nam phải tăng lên.

Sau mỗi thế hệ FDI, hàm lượng công nghệ và giá trị Việt Nam phải lớn hơn. Sau hàng trăm tỷ USD kiều hối, điều cần hướng tới là đưa nhiều hơn vốn đầu tư, tri thức, công nghệ và mạng lưới của cộng đồng kiều bào vào sự phát triển của đất nước.

Độc lập cho chúng ta quyền tự quyết. Hội nhập mở ra nguồn lực để phát triển. Còn tự cường là khi những nguồn lực ấy được chuyển hoá thành thực lực của chính Việt Nam. Đó là công việc của chặng đường phía trước.