[Cafe Cuối tuần] Hạ rào công viên và câu chuyện về quyền thụ hưởng

Với những ai đã gắn bó lâu năm với Hà Nội, đó là một hình ảnh chưa từng thấy trong suốt hàng chục năm qua. Trước đây, hàng rào gạch Bách Thảo không chỉ là một cấu trúc vật lý, mà còn là một ranh giới xã hội. Công viên ở đó, cây cối ở đó, thảm cỏ ở đó, nhưng không phải ai cũng có cảm giác mình thực sự được bước vào. Không gian công cộng, trên thực tế, vẫn mang dáng dấp của sự phân định.

Việc hạ rào Bách Thảo, cũng như trước đó là Công viên Thống Nhất, vì thế không đơn thuần là một quyết định về chỉnh trang đô thị. Đó là một tín hiệu chính sách mang ý nghĩa biểu tượng rõ ràng: công viên không còn là không gian "quản lý" theo nghĩa hẹp, mà đang dần trở lại đúng bản chất của nó – tài sản công cộng để người dân thụ hưởng một cách bình đẳng.

Từ không gian công cộng đến tư duy quản trị

Trong nhiều năm, cách tiếp cận phổ biến đối với các không gian công cộng ở đô thị Việt Nam là "quản cho chặt": dựng rào, kiểm soát lối vào, bán vé, quy định giờ giấc. Cách làm ấy có lý do lịch sử, nhưng cũng vô tình tạo ra một thông điệp ngầm: quyền tiếp cận không gian xanh là có điều kiện.

Chính vì vậy, khi hàng rào công viên được hạ xuống, điều người dân cảm nhận được không chỉ là sự thuận tiện, mà là một sự thay đổi trong mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân. Nhà nước không chỉ đầu tư, xây dựng rồi quản lý, mà bắt đầu đặt người dân vào vị trí người thụ hưởng thực sự của các dịch vụ và tài sản công.

Sự thay đổi này không diễn ra đơn lẻ. Nó nằm trong một mạch tư duy rộng hơn, thể hiện qua nhiều chính sách an sinh gần đây: từ chủ trương miễn học phí ở các cấp học then chốt, định hướng tiến tới giảm gánh nặng viện phí, cho đến những đề xuất mang tính biểu tượng xã hội như hỗ trợ trực tiếp cho người dân (tặng tiền) nhân các dịp kỷ niệm lớn của đất nước.

Dù còn ở các mức độ và lộ trình khác nhau, điểm chung của các chính sách này là sự dịch chuyển từ "quản lý – ban phát" sang "phục vụ – thụ hưởng".

Quyền thụ hưởng không chỉ là "được nhận"

Tuy nhiên, cần thẳng thắn nhìn nhận rằng: hạ rào mới chỉ là bước đầu. Quyền thụ hưởng, nếu chỉ dừng ở việc "mở cửa cho vào", vẫn chưa đủ.

Một công viên không hàng rào nhưng được thiết kế, vận hành xa rời nhu cầu thực tế của cộng đồng thì vẫn là không gian công cộng mang tính hình thức. Người dân có thể bước vào, nhưng không thật sự sống trong đó. Thụ hưởng khi ấy trở thành bị động: nhận những gì đã được quyết định sẵn, dù có thể không phù hợp với thói quen, văn hóa hay mong muốn của cộng đồng cư dân xung quanh.

Thách thức lớn nhất lúc này không nằm ở nguồn lực tài chính, mà ở nhận thức quản trị. Quyền thụ hưởng cần được hiểu không chỉ là quyền sử dụng, mà còn là quyền tham gia: tham gia góp ý, tham gia thiết kế, tham gia giám sát và đồng hành trong quá trình vận hành không gian công cộng.

Một Hà Nội đang đổi thay từ những chi tiết nhỏ

Bộ mặt đô thị Hà Nội đang thay đổi nhanh chóng, từ hệ thống vành đai giao thông 1-2.5-4 cho đến các dự án chỉnh trang các hồ, công viên, không gian xanh. Nhưng những thay đổi bền vững nhất thường bắt đầu từ những chi tiết tưởng như rất nhỏ – như một hàng rào được tháo bỏ.

Hạ rào công viên không chỉ mở lối đi cho người dân, mà mở ra một cách nghĩ mới: người dân không đứng ngoài các quyết định đô thị, mà là trung tâm của những quyết định ấy. Khi quyền thụ hưởng được nhìn nhận đúng nghĩa, đô thị không chỉ đẹp hơn, mà còn trở nên đáng sống hơn – vì nó phản ánh nhu cầu, cảm xúc và sự tham gia thực chất của cộng đồng.

Cuối cùng, điều cần hướng tới trong kỷ nguyên quản trị mới không phải là việc người dân "được hưởng gì", mà là người dân được cùng Nhà nước định hình cách thụ hưởng đó như thế nào.

Khi ấy, những hàng rào vật lý đã hạ xuống sẽ không còn bị thay thế bằng những hàng rào vô hình trong tư duy và chính sách.