[Café Cuối tuần] Hà Nội bỏ vốn lập doanh nghiệp về đổi mới sáng tạo: Ngược xu thế hay sáng kiến đột phá?

Lạ là những phát biểu định hướng chiến lược, những mục tiêu lớn lao cho doanh nghiệp được nêu ra nghe quen thuộc như các chỉ tiêu trong nghị quyết Đảng, dù đây không phải một đơn vị sự nghiệp hay một ban chỉ đạo, mà là CTCP Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Hà Nội – một doanh nghiệp có vốn nhà nước, được kỳ vọng trở thành hạt nhân của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo Thủ đô.

Chính sự giao thoa giữa hình thức doanh nghiệp và tinh thần nghị quyết đã làm dấy lên câu hỏi: Hà Nội đang đi ngược xu thế thu hẹp vai trò doanh nghiệp nhà nước, hay đang thử nghiệm một sáng kiến thể chế mới?

Trong nhiều năm qua, chủ trương chung là cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước, thu hẹp lĩnh vực nhà nước tham gia trực tiếp vào thị trường, tăng cường minh bạch và hiệu quả quản trị. Nếu nhìn từ lăng kính đó, việc thành lập thêm một công ty có vốn nhà nước dường như là bước đi lùi.

Tuy nhiên, bản chất vấn đề không nằm ở việc có vốn nhà nước hay không, mà ở vai trò mà doanh nghiệp ấy đảm nhận. Nếu đây là một doanh nghiệp cạnh tranh thị trường thông thường, làm thay phần việc của khu vực tư nhân, thì chắc chắn là ngược dòng cải cách.

Nhưng nếu nó đóng vai trò nền tảng kết nối, ươm tạo, thử nghiệm cơ chế sandbox, thu hút vốn mồi và thúc đẩy thương mại hóa công nghệ, thì câu chuyện lại hoàn toàn khác.

Đặt trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang được xác định là động lực tăng trưởng mới, Hà Nội – với vị thế Thủ đô – không thể chỉ làm công tác quản lý. Thành phố buộc phải tìm cách kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nơi chính sách, vốn và công nghệ gặp nhau. Mô hình công ty cổ phần có thể được xem là nỗ lực "thị trường hóa" một thiết chế vốn trước đây thường mang tính hành chính.

Nếu nhìn sang Trung Quốc sẽ thấy rõ hơn vấn đề. Nếu như đêm giao thừa vừa rồi, hàng triệu khán giả Trung Quốc theo dõi chương trình của China Central Television bàn tán về màn biểu diễn võ thuật nhào lộn của robot – những cỗ máy năm ngoái còn vụng về, nay đã chuyển động mượt mà như diễn viên chuyên nghiệp - thì cùng thời điểm đó, tại Việt Nam, nhiều người lại tranh luận xem Táo Quân năm nay có còn "giống Táo quân ngày xưa" hay không?!

Sự khác biệt ấy không chỉ nằm ở nội dung giải trí, mà phản ánh mức độ công nghệ trở thành trung tâm của diễn ngôn phát triển.

Điều đáng chú ý là Trung Quốc cũng có mô hình chính trị tương đồng, nhưng họ không để nhà nước đi kinh doanh thay thị trường. Thay vào đó, nhà nước đầu tư mạnh vào hạ tầng số, năng lượng tái tạo, dữ liệu lớn; thiết lập cơ chế thử nghiệm chính sách linh hoạt; và vận hành các quỹ đầu tư công nghiệp quy mô lớn chấp nhận rủi ro dài hạn. Nhà nước đóng vai trò "vườn ươm cấp quốc gia", còn doanh nghiệp tư nhân là động cơ tăng trưởng.

Chính sự phân vai rõ ràng ấy tạo nên bước nhảy vọt.

Trở lại với Trung tâm đổi mới sáng tạo của Hà Nội, cơ hội không hề nhỏ. Nếu được trao quyền thử nghiệm thực chất, nếu có nguồn lực tài chính đủ để đầu tư mồi cho startup, nếu vận hành theo chuẩn quản trị doanh nghiệp hiện đại, trung tâm có thể trở thành đầu mối kết nối chính sách – vốn – công nghệ.

Khi đó, mô hình này không những không đi ngược xu thế mà còn có thể mở ra một tiền lệ cải cách cho các đô thị khác.

Tuy nhiên, thách thức cũng rõ ràng. Nếu trung tâm chỉ dừng ở việc tổ chức hội thảo, báo cáo thành tích và xây dựng hình ảnh, thì nó sẽ nhanh chóng rơi vào quỹ đạo hành chính hóa. Nếu KPI thiên về số sự kiện tổ chức thay vì số sản phẩm thương mại hóa, số startup gọi vốn thành công, hay giá trị kinh tế tạo ra, thì mục tiêu đổi mới sáng tạo sẽ bị hình thức hóa. Và nếu không có cơ chế tài chính linh hoạt chấp nhận rủi ro, thì rất khó để tạo ra đột phá.

Kỳ vọng của lãnh đạo trung ương và Hà Nội hiện nay không dừng ở khẩu hiệu chuyển đổi số hay kinh tế xanh, mà là tăng trưởng dựa trên tri thức và sáng tạo. Trung tâm mới thành lập vì thế không chỉ là một pháp nhân doanh nghiệp, mà là phép thử về năng lực kiến tạo phát triển của chính quyền đô thị. Thành công hay không sẽ phụ thuộc vào việc nó có thực sự chuyển từ vai trò quản lý sang vai trò bệ đỡ cho sáng tạo hay không.

Do đó, câu hỏi "ngược xu thế hay đột phá" rốt cuộc không nằm ở hình thức công ty cổ phần, mà nằm ở cách vận hành và mức độ trao quyền thực chất.

Nếu đủ dũng khí cải cách và kiên định mục tiêu dài hạn, đây có thể là một bước thử nghiệm đáng chú ý trong tiến trình đổi mới thể chế.

Nếu không, nó sẽ chỉ là một công ty cổ phần mang linh hồn của một phòng ban hành chính – và khi đó, cuộc tranh luận sẽ vẫn quanh quẩn như câu chuyện Táo quân mỗi dịp đầu năm, trong khi thế giới đã bước sang một sân khấu khác.