Alice Walton - người phụ nữ giàu nhất thế giới tiếp tục 'tái định nghĩa' bảo tàng nghệ thuật

Vừa qua, tại bảo tàng Crystal Bridges do Alice Walton, người thừa kế đế chế Walmart sáng lập - không gian buổi tối khác hẳn những sự kiện nghệ thuật thông thường. Xen giữa các khách mời là những nhân viên an ninh đeo tai nghe dạng nút và cài ghim năm cánh trên áo, dấu hiệu cho thấy sự hiện diện của Mật vụ Mỹ, chứ không phải lực lượng bảo vệ sự kiện thông thường.

Tầm ảnh hưởng sâu rộng của để chế Walmart trong cấu trúc kinh tế Mỹ

Crystal Bridges tọa lạc tại Bentonville, Arkansas, trung tâm quyền lực của gia tộc Walton - gia đình đã duy trì quyền kiểm soát Walmart suốt hơn 6 thập kỷ, kể từ ngày công ty được thành lập.

Đầu năm nay, Walmart vượt mốc vốn hóa nghìn tỷ USD, củng cố vị thế là một trong những tập đoàn bán lẻ quyền lực nhất thế giới. Buổi tối hôm đó không chỉ quy tụ giới thượng lưu kinh doanh mà còn phản ánh tầm ảnh hưởng sâu rộng của gia đình này trong cấu trúc kinh tế Mỹ.

Không gian bên trong bảo tàng càng làm nổi bật quy mô tài sản văn hóa và tài chính đan xen. Crystal Bridges đang trưng bày nhiều kiệt tác quan trọng của nghệ thuật Mỹ, bao gồm các tác phẩm của Jackson Pollock, Norman Rockwell và Kerry James Marshall. Nổi bật trong số đó là "Kindred Spirits" của Asher Brown Durand.

Đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của trường phái Hudson River, thường được coi là bức tranh phong cảnh quan trọng nhất của Mỹ giai đoạn đầu. Alice Walton đã mua tác phẩm này với giá khoảng 35 triệu USD vào năm 2005 sau khi nó được đưa ra khỏi bộ sưu tập của Thư viện Công cộng New York.

Bộ sưu tập còn có các tác phẩm đắt giá khác như một bức của Georgia O’Keeffe trị giá 44 triệu USD mà Walton mua năm 2014, cùng "Flag" của Jasper Johns, được mua trong cùng tháng với giá 36 triệu USD - tất cả cho thấy sự hội tụ hiếm có giữa quyền lực tài chính và ảnh hưởng văn hóa trong cùng một không gian.

Kể từ khi mở cửa vào năm 2011, kiến trúc sư Moshe Safdie đã âm thầm trao đổi với Alice Walton về khả năng mở rộng thiết kế ban đầu của bảo tàng. Những kế hoạch này dần được hiện thực hóa khi, cách đây 5 năm, dự án mở rộng chính thức khởi công, bổ sung thêm nhiều không gian trưng bày mới. Các khu vực này dự kiến mở cửa cho công chúng vào cuối tuần, đánh dấu một giai đoạn phát triển mới của Crystal Bridges.

Trong đó, nổi bật là một triển lãm quy mô lớn về Keith Haring, tập trung vào các tác phẩm điêu khắc của nghệ sĩ này, cùng với một không gian trưng bày được thiết kế như một "nhà thờ" nghệ thuật dành riêng cho bộ sưu tập đương đại mang tính cá nhân cao của Walton, bao gồm các tên tuổi như Mark Rothko, Julie Mehretu, Donald Judd, Amy Sherald, Cecily Brown và Hank Willis Thomas, người đồng thời cũng là thành viên hội đồng của bảo tàng.

Crystal Bridges luôn miễn phí vé vào cửa, cho phép khách tham quan ra vào tự do và coi bảo tàng như một phần mở rộng tự nhiên của thị trấn, được kết nối bằng hệ thống đường xe đạp. Tuy nhiên, không khí thay đổi rõ rệt khi bảo tàng đóng cửa sớm vào ngày 30/5. Các nhân viên mật vụ bắt đầu triển khai máy dò kim loại, biến không gian quen thuộc thành một khu vực được kiểm soát chặt chẽ hơn thường lệ.

Người ta chứng kiến cựu Tổng thống Bill Clinton cùng cựu Ngoại trưởng Hillary Clinton bước vào bảo tàng, đi thẳng đến khu trưng bày nghệ thuật đương đại mới, nơi họ dừng lại khá lâu trước tác phẩm "No. 210/No. 211 (Orange)" của Mark Rothko - bức tranh được bảo tàng mua lại từ một bộ sưu tập tại Thụy Sĩ vào năm 2012 với giá khoảng 25 triệu USD. Tác phẩm được treo theo kiểu salon, tạo nên một không gian thị giác dày đặc và mang tính phô diễn hiếm thấy.

Khi hai người đang trò chuyện, đồng sáng lập kiêm chủ bút của tờ báo Huffington Post, Arianna Huffington tiến đến nhập cuộc; dù từng có bất đồng công khai với gia đình Clinton từ những năm 1990, bầu không khí hiện tại cho thấy mối quan hệ đã được hàn gắn.

Sau đó, vợ chồng Clinton tiếp tục di chuyển qua các tác phẩm của Fred Wilson và bức "Untitled (Fishing)" nổi tiếng của Jean-Michel Basquiat - tác phẩm từng được bán tại Christie’s năm 2012 từ bộ sưu tập của nhiếp ảnh gia Patrick Demarchelier. Khi buổi tiệc bắt đầu, Bill Clinton ngồi cạnh Alice Walton tại bàn danh dự, vị trí phản ánh rõ thứ bậc và tầm ảnh hưởng trong không gian đó.

Bảo tàng Nghệ thuật của nước Mỹ

Tuy nhiên, gia đình Clinton không phải là những nhân vật chính trị đáng chú ý duy nhất có mặt. Thống đốc Arkansas đương nhiệm Sarah Huckabee Sanders, từng là thư ký báo chí dưới thời ông Trump cũng tham dự, ngồi không xa các nhân vật quan trọng của giới nghệ thuật và văn hóa như giám đốc bảo tàng Michael Govan, Thelma Golden, ca sĩ Jewel và Martha Stewart.

Phát biểu trước khách mời, Olivia Walton - con dâu của Alice Walton và là Chủ tịch Hội đồng quản trị Crystal Bridges nhấn mạnh ý nghĩa của sự hội tụ hiếm thấy này. Cô hướng ánh nhìn về phía vị cựu Tổng thống từng lãnh đạo bang Arkansas và vị thống đốc đương nhiệm, người có cha cũng từng giữ cương vị tương tự, trước khi kết luận rằng sự hiện diện đồng thời của họ chính là minh chứng cho khả năng đặc biệt của nghệ thuật trong việc kết nối những cá nhân đến từ các không gian quyền lực và quan điểm khác nhau.

Nơi đây được gọi là "Bảo tàng Nghệ thuật của nước Mỹ" - cụm từ xuất hiện trên tường, trên các vật phẩm lưu niệm, như một tuyên bố định vị rõ ràng. Crystal Bridges thực sự là một trong những bảo tàng nghệ thuật quan trọng nhất, nơi gắn liền với sức mạnh tài chính của gia tộc Walton.

Trong bối cảnh những tranh luận gần đây xoay quanh vai trò, định hướng và cả áp lực chính trị đối với các thiết chế như Viện Smithsonian, việc đứng tại Bentonville và quan sát những gì đang diễn ra tại Crystal Bridges dễ dẫn đến một nhận định rộng hơn: Mô hình bảo tàng gắn với nguồn lực tư nhân, nhưng hướng tới công chúng đại chúng, có thể chính là một trong những hình thái tương lai của bảo tàng nghệ thuật Mỹ.

Tất cả xoay quanh Alice Walton. Đúng vậy, bà là người phụ nữ giàu nhất thế giới, với tài sản khoảng 139 tỷ USD. Bà có thể mua bất cứ tác phẩm nghệ thuật nào mình muốn. Đây là những gì hàng trăm tỷ USD có thể mang lại. Nhưng tổng thể Crystal Bridges, tác động mà những tác phẩm cụ thể này có thể tạo ra cho con người, nhiệm vụ to lớn khi đưa văn hóa vào giữa vùng Ozarks, không chỉ đơn giản là về ngân sách vô hạn. Nó phải được nuôi dưỡng bởi niềm đam mê nghệ thuật chân thành.

Và điều đó chính là Walton, một nhà sưu tập bền bỉ. Sau nhiều thập kỷ mua các tác phẩm của bậc thầy Mỹ thế kỷ 19 và 20, bà chuyển trọng tâm sang các nghệ sĩ Mỹ đương đại và tiếp tục xây dựng một bộ sưu tập đáng kính nể.

Theo lời kể từ những người cùng giới nhưng ở "cấp độ thấp hơn", bà là hình mẫu mà mọi nhà sưu tập đều khao khát đạt tới. Sau nhiều năm sưu tập riêng tư, bà bắt đầu mơ về một bảo tàng vào cuối thập niên 1990, và dành gần một thập kỷ để lên kế hoạch xây dựng một cơ sở bảo tàng quy mô lớn tại Bentonville, trụ sở toàn cầu của Walmart.

Bảo tàng mở cửa năm 2011, và 2 triệu người đã đến trong 2 năm đầu mở cửa. Công trình ban đầu được ca ngợi như một kỳ tích "Fitzcarraldo", một bảo tàng tầm cỡ thế giới đặt trên một con suối ở thị trấn 63.000 dân - nhưng với lượng khách như vậy, nó ngay lập tức cần mở rộng. Và giờ đây diện tích đã lớn hơn 50%. Kế hoạch mở rộng 25 năm đã đến chỉ sau 15 năm.

"Đây là một bước nhảy vọt mang tính lượng tử", Safdie nhận xét khi dẫn khách tham quan các khu trưng bày mới. Ở tuổi 87, ông vẫn di chuyển với sự nhanh nhẹn đáng kinh ngạc, gần như không để lộ dấu hiệu của thời gian, vừa đi vừa giải thích cách hệ thống ánh sáng tự nhiên được thiết kế để những tác phẩm "stack" của Donald Judd đón được thứ ánh sáng rực rỡ nhất vào buổi sáng.

Safdie dường như hiện diện ở khắp mọi nơi, từ việc tản bộ quanh trung tâm Bentonville cho đến các buổi khảo sát cùng hội đồng bảo tàng, nơi ông giới thiệu những không gian mới, từ các khu trưng bày thủ công đến những cấu trúc tinh thể khổng lồ. Alice Walton cũng vậy, bà xuất hiện một cách tự nhiên đến mức gần như hòa vào khung cảnh xung quanh.

Bà lái xe điện trong buổi cocktail dành cho gia đình và hội đồng quản trị; Rồi hôm sau, bà lại có mặt tại gian chính, đi bộ qua khu vực trung tâm, chào hỏi khách tham quan, trò chuyện với nhân viên pha cà phê, trao đổi với lực lượng bảo vệ, rồi sau đó ghé vào Eleven - nhà hàng của bảo tàng - nơi Christophe Cherix, giám đốc MoMA, đang chờ.

Ngay phía trên họ là "Hanging Heart (Gold/Magenta)" của Jeff Koons, tác phẩm được mua trực tiếp từ nghệ sĩ vào năm 2014 và treo lơ lửng như một điểm nhấn thị giác đầy sức hút.

Có lẽ hiếm có nơi nào mà một tác phẩm nghệ thuật đương đại lại được đặt trong không gian ẩm thực với hiệu ứng mạnh mẽ đến vậy: Một đường hầm gỗ thông bọc kính với hai mái vòm cong, trải dài phía trên một con suối nhỏ có cá bơi bên dưới. Trong bối cảnh ấy, trải nghiệm không chỉ dừng lại ở thị giác mà còn lan sang cảm giác, ngay cả bữa ăn cũng trở thành một phần của tổng thể được dàn dựng kỹ lưỡng.

Đi dạo quanh Bentonville, người ta khó tránh khỏi câu hỏi: làm thế nào tất cả những thứ này lại hội tụ ở một nơi vốn không phải trung tâm văn hóa truyền thống? Chỉ cần đạp xe qua những con đường len lỏi trong thị trấn, bạn có thể bất ngờ bắt gặp tác phẩm "Maman" cao 33 feet của Louise Bourgeois vươn lên giữa tán cây. Một căn nhà nhỏ nằm ven đường mà bạn ghé qua hóa ra lại là một công trình ánh sáng của James Turrell. Còn có cả một ngôi nhà do Frank Lloyd Wright thiết kế.

Điều đáng chú ý là, dù đây là nơi đặt trụ sở của tập đoàn bán lẻ lớn nhất nước Mỹ và là trung tâm quyền lực của gia tộc Walton, Bentonville lại không mang vẻ hào nhoáng kiểu Aspen với các boutique xa xỉ. Trái lại, không khí ở đây đơn giản và có phần bình dân hơn.

Ngay trung tâm thị trấn là Bảo tàng Walmart, nơi trưng bày bản tái hiện văn phòng của Sam Walton và bộ sưu tập mũ bóng chày cá nhân của ông, với những chiếc ghi dòng chữ như "Grand National Quail Club, Enid Oklahoma" hay "Wal-Mart Shareholders' Meeting 88". Cách đó không xa là một cửa hàng Walmart thực sự, nơi người dân địa phương đến mua sắm hàng ngày, tạo nên một sự song hành hiếm thấy giữa ký ức doanh nghiệp và đời sống thường nhật.

Bất ngờ buổi đấu giá triệu USD

Song song với nghệ thuật, Alice Walton cũng đang theo đuổi một ưu tiên mới: Giáo dục y tế. Năm ngoái, Trường Y Alice L. Walton và Viện Heartland Whole Health chính thức đi vào hoạt động. Dù không phải là bảo tàng, công trình này vẫn tràn ngập các tác phẩm nghệ thuật và có một sân khấu nơi chương trình Building Bridges đã mời nhiều diễn giả nổi bật như: Barack Obama, Thẩm phán Amy Coney Barrett và nhà làm phim Ken Burns.

Khi buổi gala tối 30/5 bắt đầu, Safdie ngồi cạnh Bill Clinton trong một không gian quy tụ hơn 600 khách mời, nhiều người đến từ Kansas, Oklahoma, Colorado, cũng như đại diện của giới nghệ thuật từ các bờ biển như Amy Cappellazzo, Derek Blasberg, Anne Pasternak, Kim Heiston, Jessica Silverman, Sarah Thornton, Kristine Bell, Marc Glimcher và các nghệ sĩ như Arlene Shechet, Loie Hollowell, Anicka Yi và Fred Wilson. Sự pha trộn này phản ánh chính xác cách Crystal Bridges vận hành: giao điểm giữa tài chính nội địa, văn hóa ven biển và quyền lực chính trị.

Phần tiếp theo của buổi tối là phiên đấu giá trực tiếp - một hoạt động không chỉ mang tính biểu tượng mà còn là nguồn tài chính thiết yếu. Crystal Bridges là một tổ chức phi lợi nhuận, và ngân sách vận hành phụ thuộc đáng kể vào các khoản đóng góp như trong đêm hôm đó. Như Olivia Walton nhấn mạnh trước khách mời, đây là "bảo tàng nghệ thuật của nước Mỹ", một không gian mà theo bà, công chúng vừa sở hữu vừa giám sát thông qua sự tham gia và hỗ trợ.

Các vật phẩm được đưa ra đấu giá mang tính trải nghiệm nhiều hơn là vật chất: Một bữa ăn riêng do đầu bếp Wolfgang Puck chuẩn bị, một buổi học bay cùng Steuart Walton, hay vé VIP cho đội Denver Broncos. Tuy nhiên, tâm điểm của buổi tối là một phần thưởng được mô tả là "vô giá": Một chuyến đi câu cá cùng chính Alice Walton, kèm theo bữa trưa. Mức giá khởi điểm nhanh chóng vượt qua ngưỡng năm chữ số và chỉ trong vài phút đã leo lên hơn 500.000 USD.

"Ôi chao!", Alice thốt lên, nửa đùa nửa thật: "Tôi có những người bạn rất giỏi dạy tôi câu cá".

Cuộc đấu giá không dừng lại ở đó. Con số cuối cùng chốt lại ở mức 1 triệu USD - một mức giá khiến ngay cả Bill Clinton, ngồi không xa, cũng tỏ ra bất ngờ. Sau khi chào người chiến thắng với lời cảm ơn, Alice Walton nói thêm, như một lời tiết lộ cuối cùng: Người tham gia còn được đến thăm một ngôi nhà do Moshe Safdie thiết kế - một trong chỉ 3 công trình như vậy trên thế giới.