AI tại Việt Nam: Từ 'công xưởng số' đến trung tâm R&D của Đông Nam Á

Trong bức tranh trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại Đông Nam Á, Việt Nam không phải là quốc gia dẫn đầu về vốn đầu tư, cũng không sở hữu hạ tầng AI quy mô lớn như Singapore hay Malaysia.

Tuy nhiên, theo báo cáo Artificial Intelligence in Southeast Asia của Source of Asia, Việt Nam đang nổi lên với một vai trò khác biệt và mang tính chiến lược: Trung tâm nhân lực và R&D AI chi phí cạnh tranh của khu vực.

Vị thế ít hào nhoáng nhưng khó thay thế

Nếu Singapore được xem là "bộ não" về chính sách và dòng vốn, Malaysia là "trái tim" hạ tầng với các trung tâm dữ liệu và năng lực tính toán, thì Việt Nam đang dần định vị mình như nguồn cung nhân lực và năng lực nghiên cứu AI quy mô lớn. Báo cáo xếp Việt Nam vào nhóm "Developing AI Talent Powerhouse" - những nền kinh tế đang tăng tốc mạnh trong đào tạo và thu hút nhân tài công nghệ.

Lợi thế cốt lõi của Việt Nam không nằm ở quy mô thị trường hay sức mạnh tài chính, mà ở con người. Với hơn 500.000 kỹ sư và nhân lực công nghệ thông tin (CNTT), Việt Nam sở hữu một trong những lực lượng lao động công nghệ lớn nhất Đông Nam Á.

Đáng chú ý, số lượng startup AI đã tăng từ khoảng 60 vào năm 2021 lên 278 vào năm 2024 - mức tăng gấp hơn bốn lần chỉ trong ba năm. Con số này cho thấy một hệ sinh thái đang chuyển động nhanh, dù vẫn ở giai đoạn non trẻ.

Một điểm nhấn quan trọng của báo cáo là sự thay đổi trong cách các tập đoàn công nghệ toàn cầu nhìn nhận Việt Nam. Không còn chỉ là điểm đến gia công phần mềm, Việt Nam đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị tri thức của ngành AI. Việc Qualcomm mở trung tâm AI R&D tại Hà Nội - trung tâm AI lớn thứ 3 của hãng trên toàn cầu - là minh chứng rõ nét cho xu hướng này.

Sự dịch chuyển từ "viết code theo yêu cầu" sang nghiên cứu, huấn luyện mô hình, tối ưu thuật toán và phát triển sản phẩm AI mang ý nghĩa chiến lược. Đây là bước chuyển từ "công xưởng số" sang trung tâm R&D, nơi tạo ra giá trị gia tăng cao hơn và bền vững hơn cho nền kinh tế.

Tầm nhìn rõ ràng, bài toán thực thi còn bỏ ngỏ

Về chính sách, Việt Nam đã đặt ra những mục tiêu dài hạn đáng chú ý: Trở thành một trong ba trung tâm AI R&D hàng đầu Đông Nam Á vào năm 2030 và đào tạo ít nhất 50.000 kỹ sư chip và AI. Tầm nhìn này phản ánh nhận thức ngày càng rõ về vai trò của AI trong chiến lược chuyển đổi số quốc gia.

Tuy nhiên, thách thức lớn không nằm ở định hướng mà ở thực thi. Hạ tầng AI - từ trung tâm dữ liệu, nguồn điện, hệ thống làm mát đến năng lực tính toán hiệu năng cao (HPC) - vẫn còn hạn chế so với các quốc gia trong khu vực.

Điều này khiến Việt Nam khó trở thành điểm đến cho các "AI factory" hay mô hình ngôn ngữ cỡ lớn trong ngắn hạn. Bên cạnh đó, khung pháp lý về dữ liệu, sở hữu trí tuệ và dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới vẫn đang trong quá trình hoàn thiện - yếu tố then chốt đối với các doanh nghiệp AI.

Báo cáo gợi mở một cách tiếp cận đáng chú ý: Đông Nam Á không phải là một thị trường AI thống nhất, mà là một hệ sinh thái bổ trợ lẫn nhau. Trong hệ sinh thái đó, Việt Nam phù hợp nhất với vai trò trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) cho AI.

Cụ thể, Việt Nam sẽ là nơi phát triển và tinh chỉnh mô hình cho các ngôn ngữ địa phương, đồng thời là cầu nối giữa nghiên cứu và ứng dụng AI trong các ngành truyền thống.

Trong khi Singapore tập trung vào chính sách, vốn và thử nghiệm mô hình, Malaysia và Indonesia đầu tư mạnh vào hạ tầng tính toán, thì Việt Nam có thể đảm nhiệm "phần việc khó và tốn nhân lực nhất": Nghiên cứu, huấn luyện, tinh chỉnh và triển khai AI vào thực tiễn.

Cơ hội nằm ở con người và ngành dọc

Theo Source of Asia, những cơ hội trong ngành AI phù hợp nhất với Việt Nam giai đoạn 2025-2030 là ở các mảng AI ngôn ngữ tiếng Việt và Đông Nam Á; AI cho logistics, sản xuất, nông nghiệp và fintech; cùng các ứng dụng AI trong giáo dục, dịch vụ công và doanh nghiệp vừa và nhỏ. Đây đều là lĩnh vực đòi hỏi hiểu sâu ngữ cảnh địa phương - lợi thế mà các nền tảng toàn cầu khó có được nếu không có đội ngũ tại chỗ.

Năm 2024, Microsoft, đã cam kết đầu tư 2,2 tỷ USD vào AI tại châu Á. Đây là một phần trong chiến lược đầu tư vào trí tuệ nhân tạo và hạ tầng nhằm đón đầu sự tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường công nghệ châu Á. Theo đó, làn sóng bùng nổ AI không chỉ thúc đẩy sự phát triển của các nền tảng AI tại Đông Nam Á, mà còn mở ra những cơ hội đầu tư quy mô lớn cho giới đầu tư.

Thông điệp cốt lõi của báo cáo là Việt Nam không cần và không nên chạy đua trở thành "Singapore thứ hai". Chiến lược hợp lý hơn là đi đúng vai trong chuỗi giá trị khu vực: Tập trung vào nhân lực, R&D, AI ngôn ngữ và các ứng dụng ngành dọc.

Nếu tận dụng tốt những lợi thế này, Việt Nam có thể không dẫn đầu về vốn hay hạ tầng, nhưng hoàn toàn có thể trở thành mắt xích không thể thiếu trong hệ sinh thái AI Đông Nam Á - nơi giá trị được tạo ra từ con người, tri thức và khả năng đưa AI vào đời sống thực tế.